লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ

ককাদেউতা আৰু নাতিল’ৰা

উৎস:as.wikisource.org

ককাদেউতা আৰু নাতিল’ৰা গ্ৰন্থৰ অন্তৰ্ভূক্ত চুটিগল্পৰ সূচী

কুৰুৱাচৰাই আৰু বামুণৰ সাধু

এক হাতী আৰু ফেঁচাৰ কথা 

বৰচোৰ 

বুঢ়া-বুঢ়ীয়ে বগৰিগুটি ৰোৱা 

ৰাক্ষস পণ্ডিত

 তিনিজন ডেকা পণ্ডিত 

দেৱাঙ্গভূষণ বস্ত্ৰ 

কণ আৰু মন 

বত্ৰিশ লক্ষণীয়া দৰা-কন্যা 

বামুণ আৰু বামুণী 

অবুজ ৰজাৰ বিবুজ মন্ত্ৰী 

বামুণৰ ভাগ্য 

ভূত আৰু বাঢ়ণী 

শাঁখিনা আৰু শাঁখিনী 

এক সন্ন্যাসীৰ কথা 

এটা বুঢ়া আৰু পাঁচ পুতেক 

ৰাক্ষস পণ্ডিত 

ৰাজমন্ত্ৰী আৰু নাপিত 

কণা আৰু কুঁজা 

কথাবাহী বুঢ়া

 নিমাতী কন্যা

 নোমল আৰু সোণপাহী 

পেট-ভাতুৰ কথা 

শিয়াল পগলা 

ৰজাৰ ল'ৰা আৰু শিয়াল 

সোণ-বৰিষ ৰজা 

বেটুকোঁৱৰ 

ছয় সখিয়েক,এক ৰাক্ষসী 

দুই ৰাজপুত্ৰ

কুৰুৱাচৰাই আৰু বামুণৰ সাধু

জাৰকালি গধূলি ককাকক জুহালৰ ওচৰত জুই পুৱাই থকা দেখি নাতিয়েকে পিছ ফালৰপৰা ককাকৰ পিঠিত সাবট মাৰি ধৰি ল’লে-

“ককা-দেউতা,সাধু এটা কোৱা৷” ককাকে মিচিকীয়া হাঁহি মাৰি উত্তৰ দিলে, “নকওঁ, যা, গুচ৷”

নাতি ৷-“কিয় নকবা ককাদেউতা?কবই লাগিব৷কলে হে মই এৰিম৷”

ককা ৷-“কব লাগে যদি তই ভাল ল’ৰা নহ কিয়? উভতি কৰি থাকি কিয়? পঢ়া-শুনা নকৰ কিয়?”

নাতি৷-“আজিৰপৰা মই ভাল ল’ৰা হ’ম ককাদেউতা৷ উবতি নকৰো৷ পঢ়িম-শুনিম৷ তুমি সাধু কোৱা৷”

ককা৷-“ঠিক কৈছ নে?”

নাতি৷-“ঠিক কৈছো৷ তুমি আজি সাধু এটা লৈ মোৰ কথাৰ প্ৰমাণকে চোৱা৷ তুমি কিন্তু দিনৌ জুহালৰ গুৰিত বহোতে মোক একোটাকৈ সাধু কব লাগিব; তেহে৷”

ককা৷-“বাৰু, আমাৰ দুয়োৰে ভিতৰত এই কথা ৰ’ল,-মই দিনৌ একোটা সাধু ক’ম, আৰু তই দিনৌ পঢ়া-শুনা কৰিবি, উভতি নকৰি সোণামুৱা ল’ৰা হ’বি৷ আজিৰটো সাধু শুন”-

এহাল নিমাখিত বামুণ বামুণী আছিল৷ এদিন বামুণে গাঁৱলৈ যাওঁতে এটা কুৰুৱা চৰায়ে এটা ৰৌ মাছ ধৰি আনি এখন দলনি পথাৰত আতৌপুতৌকৈ খাব খোজা দেখি লৰি গৈ চৰাইটোৰ মুখৰপৰা মাছটো কাঢ়ি আনিলে৷ মুখৰ টোপটো যোৱা দেখি চৰায়ে আকাশত নিৰাশ হৈ বেজাৰ মনেৰে কবলৈ ধৰিলে,-“পৰলৈ দুখ কৰা কোনো সকাম নাই!” সেই দিনাৰপৰা কুৰুৱাটোৱে একো নকৰি সদায় মাছটোৰ কথাকে ভাবি থাকে আৰু বামুণক শাও দি আপোনা-আপুনি কয়, “মোক যেনেকৈ তই নিৰাশ কৰিলি, তয়ো তেনেকৈ নিৰাশ হ’বি!” সি মাছৰ কথাকে গুণি-ভাবি থাকি শোকত লাহে লাহে শুকাই-ক্ষীণাই গৈ এদিন মৰি থাকিল৷ বামুণে মাছটো আনি ঘৰত মহা আনন্দেৰে খাই-বৈ আছে৷ কিছুদিনৰ মূৰত বামুণৰ এটি ল’ৰা উপজিল৷ ল’ৰাটি এনে ৰূপহ হৈ উথলি আহিছিল যে, তাক যেয়ে দেখে সেয়ে একোলা ল’বলৈ বিচাৰিছিল৷ বামুণ বামুণীয়ে ল’ৰাৰ মুখ দেখি ভোক-পিয়াহলৈ পাহৰিছিল৷

আজি কালিকৈ ল’ৰাটো ডাঙৰ হৈ আহিল৷ ৰূপে গুণে ল’ৰাক কেউপিনে পেলাব নোৱাৰা দেখি বামুণ-বামুণীৰ আনন্দত পাৰ নোহোৱা হৈছিল৷ আপুতৰ পুত হৈ ল’ৰাটি ইমান মোহ-লগা হৈছিল যে বামুণ-বামুণীয়ে তাৰ হৈ সদায় নিজৰ দেহাকে দিবলৈ আগ কৰি থৈছিল৷ ল’ৰাটি চফল ডেকা হওঁতেই বিধতাৰ বিৰম্বণাত নিঠুৰ কালে বামুণ বামুণীৰ বুকু উদঙাই তাক মাৰি লৈ গুচি গ’ল৷ যি দিন ধৰি ল’ৰাটি মৰিল সেই দিন ধৰি বামুণ বামুণীৰ চকুৰ লো নুগুচা হ’ল৷ দুইৰো শোৱন-খাৱন গুচিল, আৰু ৰাতিয়ে দিনে দুয়ো নিজৰ হিয়া ধুনি আধামৰা হ’ল৷ “কাঠচিতীয়া যমে আমাক ইমান জীয়া জুই দিলে, তাক নো পুৱা-গধূলি সদায় ঘেটুকালি থাকিলে সি কেনে পায়” এইবুলি বামুণে ঢেঁকীটোকে নিতৌ ঘুমুৰ ঘুমুৰকৈ, যমৰ হিয়া খুন্দিছোঁ বুলি কৈ, খুন্দি থাকে৷

বামুণে এনেকৈ দুখ-বেজাৰ কৰি ঢেঁকী খুন্দি থকা দেখি, এদিন ৰাতি বামুণক সপোনত কলে, “তুমি যে সদায় একেৰাহে ঢেঁকী খুন্দি হিয়া ভুকুৱাই পুতেৰাক ধিয়াই আছা, সেই পুতেৰাক তুমি দেখিবলৈ পাবা; মাথোন মই এটা কথা কওঁ তাকে তুমি কৰিবা-কাইলৈ তুমি ভিতৰৰপৰা দুভাৰ মাৰি তোমাৰ গোঁসাই-ঘৰতে শুবা, আৰু তিনি দিনলৈকে কোনেও তালৈ গৈ তুমি নিজে নুঠা মানে, তোমাক জগাবলৈ হাক দিবা৷”

পিছদিনা পুৱা বামুণে সপোনৰ কথা বামুণীক ভাঙিছিঙি কৈ সেই মতেই তেওঁৰ গোঁসাই-ঘৰৰ ভিতৰত শুই থাকিল৷ বামুণৰ যেতিয়া ভৰ-টোপনি আহিল, তেতিয়া যমদূত এটাই বামুণৰ দেহাটো তাতে থৈ জীৱটো লৈ যমপুৰি পোৱালেগৈ৷ বামুণে যমপুৰীত কত যে লীলাখেলা দেখিলে তাৰ সীমা-সংখ্যা নাই; যমদূতে কোনো কোনো পাপীক হালে হালে সাঙুৰি খুন্দি তাও কৰিছে; কোনোক ওভোটাই মোট চেলাই খাৰণীত জুবুৰিয়াইছে; অঘাইটং পাপীবোৰক সিহঁতৰ জিভাত শলা মাৰি মহ টনাদি টানি নি নৰকৰ কুণ্ডত পেলাইছে, যমদূতবোৰ জুমে জুমে ফুৰি ফুৰিছে, হো-হো কৰে আহিছে গৈছে৷ এইদৰে নানা ঠাইত নান তৰহৰ কথা দেখি বামুণৰ শ্ৰুতি-বুদ্ধি হেৰাল, আৰু বতাহত আঁহতৰ পাত কঁপাদি ভয়ত বামুণ কঁপিবলৈ ধৰিলে৷

দূতে নি বামুণক যম ৰজাৰ ওচৰত ভেটালেগৈ৷ বামুণ ভয়ত ঠক্ ঠক্ কৰে কঁপা দেখি যমে তেওঁক ক’লে,-“বাপুদেউ তুমি ভয় নকৰিবা৷ তুমি বাৰু এই ডেকা মানুহমখাৰ ফাললৈ চকু দিয়াচোন, তাত তোমাৰ পুতেৰা আছেনে নাই?” বামুণে সেই ফাললৈ চাই দেখিলে যে তেওঁৰ পুতেক তাতে আছে৷ পুতেকক দেখি বামুণে ৰং মনেৰে যমক ক’লে যে “হয় মহাৰাজ,মোৰ পো সৌটো৷” বামুণৰ উত্তৰ শুনি যমে ক’লে, “তাক ইয়ালৈ মাতাচোন; যদি সি নাহে, তেন্তে তুমিয়েই তাক মাতি আনাগৈ৷” বামুণে পুতেকক মাতিলত পুতেক নহা দেখি তাৰ ওচৰলৈকে তেওঁ গৈ “হেৰ বোপাই, মই আহিছোঁ নহয়; তই এইপিনে আহচোন” বুলি মাতিলে৷ বামুণে এইদৰে তিনি চাৰিবাৰ মতাতো পুতেকে তেওঁৰ ফালে উভতিকে নোচোৱাত তেওঁ তাক হাতেৰে ঘোকোটা মাৰি কলে, “হেৰ বোপাই, এইফালে চাচোন, মই তোৰ বাপেৰ৷” পুতেকে এই কথা শুনি বাপেকৰ ফালে চাই বেজেৰা মাতেৰে কবলৈ ধৰিলে, “তই মোক ক’ৰ পো পাইছহি অ’? মই তোৰ পুতেৰ নহওঁ৷ তাহানি যে তই কুৰুৱা চৰাইটোক বেজাৰ দি তাৰ মুখৰ টোপটো কাঢ়ি লৈ গৈছিলি, তাৰ পোটক তুলিবলৈ হে মই তোৰ পুতেৰ হৈ জনম ধৰিছিলোঁ৷ এতিয়া মনত পৰিছে নে? মোৰ মনত তই যেনেকুৱা জুই দিছিলি, তোৰ মনতো মই তেনেকুৱা জুই দি গুচি আহিলোঁ৷”

পুতেকৰ উত্তৰ শুনি বামুণে মন মাৰি তাৰপৰা গুচি আহি যমৰ আগত ক’লে, যে “সেইটো মোৰ পো নহয়৷” বামুণৰ কথা শুনি যমে তেওঁক ক’লে, “তোমালোকে মোক অকাৰণতে দোষ দিছিলা; এতিয়া দেখিলা কাৰ দোষ?” এই বুলি যমে দূতৰ চকুলৈ চাই ঠাৰ দিলত, দূতে বামুণক ততালিকে লৈ আহি আকৌ বামুণৰ গোসাঁই-ঘৰ পোৱাই দেহাটোৰ ভিতৰত সুমাই থৈ গুচি গ’ল৷ বামুণে সাৰ পাই বামুণীক সপোনৰ সকলো কথা ভাঙি-পাতি ক’লে, আৰু তেতিয়াৰপৰা বামুণ বামুণীয়ে মৰি যোৱা পুতেকৰ হকে শোক কৰিবলৈ এৰি পেলালে৷ 

*********

এক হাতী আৰু ফেঁচাৰ কথা

নাতি-“ককাদেউতা, কালিৰ সাধুটো বেছ৷ আজিও এটা কব লাগিল নহয়৷”

ককা-“লাগিল তো৷মই কথাৰ ‘খিলাপ’ নকৰো, তয়ো নকৰিবি শুন-”

এক নদীৰ কাষত এক ফেঁচাই এজোপা গছৰ খোৰোঙত বাহ লৈ আছিল৷ সেই গছৰ তলেদি এক গজেন্দ্ৰ নামেৰে হাতীয়ে সদায় পানী খাবলৈ অহা-যোৱা কৰিছিল৷ দৈবাৎ এদিন ফেঁচাই বাহ লোৱা গছজোপা পানীত হালি পৰিল৷ ফেঁচাই একো উপায় নাপাই হাতীৰে সৈতে সখি বন্ধাই সেই গছডাল পোন কৰি ল’লে৷ সেই দিনাৰপৰা ফেঁচা আৰু হাতী দুয়ো দুয়োৰে মহা মিত্ৰ হ’ল৷ এদিন পাৰ্ব্বতীৰ বাঘে সমাজিক দেখিলে যে সি গজেন্দ্ৰ হাতীৰ মূৰটো খাইছে৷ স্বপ্নৰ ফলৰ কথা বাঘে মহাদেৱক সোধাত মহাদেৱে বাঘক ক’লে, “স্বপ্নত দেখিছ যেতিয়া, তই গজেন্দ্ৰৰ মূৰটো খাব পা৷যা খা গৈ৷” বাঘে মহাদেৱৰ কথা শুনি সেই নদীৰ কাষলৈ গৈ হাতীলৈ ৰৈ আছে৷ সিফালৰপৰা হাতী পানী খাবলৈ আহিলতে বাঘে হাতীক ক’লে, “ককাই, আজি তোৰ মূৰটো সমাজিকত খাইছিলোঁ, পিছে ডিঠকতো খাব পায় নে বুলি মই মহাদেৱক সোধাত মহাদেৱে খাবলৈ মোক আজ্ঞা দিছে; এতেকে এতিয়া মই তোক খাওঁ৷তই কি কৰ কৰি ল বেগতে৷” বাঘৰ কথা শুনি হাতীৰ মহা ভয় হ’ল ;আৰু সি একো নামাতি ৰৈ থাকিল৷ ফেঁচাই সখিয়েকৰ ভয় দেখি বাঘক ক’লে, “বাৰু মহাদেৱে যদি তোমাক খাবলৈ দিছে খাবা, তাত কোনো কথা নাই; কিন্তু কথাটো সঁচা নে মিছা আমি এবাৰ মহাদেউক সুধি লওঁ৷ এতেকে বলা আমি তিনিও মহাদেউৰ ওচৰলৈ যাওঁ৷” বাঘফেঁচাৰ কথাত সন্মত হ’লত তিনিও মহাদেৱৰ ওচৰলৈ বুলি বাট বুলিবলৈ ধৰিলে৷ কিন্তু ফেঁচাই সিহঁতক পাচ পেলাই আগেয়ে গৈ মহাদেৱৰ আগত পৰি টোপনিৰ ভাও জুৰি তাৰ মূৰটো নচুৱাবলৈ ধৰিলে৷ মহাদেৱে “ফেঁচাৰ কি হৈছে” বুলি সোধাত ফেঁচাই চক্‌মক্খাই সাৰ পোৱা যেন দেখুৱাই ক’লে, “প্ৰভু মই এতিয়াই স্বপ্নত পাৰ্ব্বতীক বিয়া কৰাইছিলোঁ; পাছে দিঠকতো বিয়া কৰাবলৈ পাম নে নেপাম?” মহাদেৱে ক’লে, “স্বপ্নত পালি বুলিয়েই পাবি নে? নেপাৱ৷” ফেঁচাই কলে, “কিয়, তেনেহলে বাঘে নো কেনেকৈ স্বপ্নত গজেন্দ্ৰক খোৱা দেখি ডিঠকত খাবলৈ পালে?” মহাদেৱে ক’লে “অ, বাঘেও গজেন্দ্ৰক খাব নোৱাৰে৷” এনেতে হাতী আৰু বাঘ আহি ওলালহি৷ বাঘে হাতীক খাব নোপোৱা শুনি বিমৰ্ষ হৈ ৰ’ল, হাতীয়ে ফেঁচাৰে সৈতে ৰং মনেৰে গুচি আহিল৷

********

বৰচোৰ

নাতি৷-“ককাদেউতা, তুমি কালি এধানমান সাধু এটা কৈ গা সাৰিলা৷ আজি এটা ডাঙৰ সাধু কব লাগিব,নহলে নেৰো৷”

ককা৷-“বাৰু শুন; আজি ডাঙৰ সাধুক ক’ম৷”-

কোনো এখন দেশত কিছুমান চোৰ আছিল৷ সিহঁতৰ ভিতৰত এটা সকলোতকৈ ডাঙৰ চোৰ আছিল৷ সেই চোৰটোক তাৰ লগৰীয়া সৰু আন আন চোৰে ‘বৰ চোৰ’ বুলি মাতিছিল৷ তাৰ এটা পুতেক আছিল৷ সিও সেই বিদ্যাত বাপেকৰ সমনীয়া হৈছিল৷ বাপেকে এদিন ভাবিলে, “মই মৰিলে মোৰ পোৱে মোৰ নাম ৰাখিব পাৰিব নে নোৱাৰে এই কথাৰ প্ৰমাণ চাব লগীয়া হ’ল৷” ইয়াকে ভাবি এদিন সি পুতেকক ওচৰলৈ মাতি আনি সুধিলে, “বোপাই ঔ, মোৰ আজি-কালিকৈ আয়ুস টুটি আহিবলৈ ধৰিছে; পাছে তই জানো মোৰ পো বুলি চিনাকি দিব পাৰিবি? আৰু বংশৰ নাম ৰাখিব পাৰিবি?” এই বুলি সোধাত পুতেকে উত্তৰ দিলে,-“পিতাই, তুমি মোক তুলি-তালি ডাঙৰ-দীঘল কৰিছা যেতিয়া তোমাৰ ‘বিদ্যা’ মই ৰাখিবই লাগিব৷ নহলে তোমাৰো নাম নুমাব, আৰু মোকো লোকে জহৰা বুলি হাঁহিব৷” এই কথা শুনি বাপেকে ৰং পাই ক’লে, “মোৰ বোপাই, তই মোৰ নাম ৰাখিবি বুলি মই আশা কৰিছোঁ৷ কিন্তু তেনেহলে তই এটা মহলাত উঠিব লাগিব, তেহে মোৰ মনত খুকুৰি যাব৷” এদিন বাপেকে পুতেকৰ ইণ্টাহান পাতি ৰাতি তাৰ ঘৰৰ সকলো লোটা-বাটিবোৰত পানী ভৰাই, পুতেকক বাহিৰত উলিয়াই থৈ, দুৱাৰ-ঘৰ মাৰি শুই থাকিল৷ৰাতি দুপৰ হ’লত পুতেক চুৰ কৰিবলৈ সাজু হ’ল৷ সি ঘৰৰ কেউপিনে চাই দেখিলে যে, সিন্ধি দিয়াৰ বাহিৰে আন উপায় নাই৷ সিন্ধি দিলেও, বাপেক নিজেই চোৰ গতিকে বাপেকে সাৰ পালে তাৰ পলাবলৈ টান হব৷ ইয়াকে ভাবি আন এটা উপাই চিন্তি সি ওচৰৰ হাবিৰপৰা কেইডালমান দীঘল নল আনিলে৷ নল কেইডাল লে লাহেকৈ সি চালৰ ওপৰত উঠিল, আৰু য’ত লোটা-বাটিবিলাক আছিল ঠিক সেই পিনেই এটি সৰু বিন্ধা কৰি সেই বিন্ধাটোৱেদি লোটা-কলহৰ পানীবিলাক নলেৰে শুহি আনিলে৷ শেহত বাপেকে সিমানতো সাৰ নোপোৱা দেখি সি বিন্ধাটো ডাঙৰ কৰি সেই পিনেই সৰকি বেৰেদি বগাই ভিতৰ সোমাল; আৰু লাহেকৈ দুৱাৰ মেলি লৈ লৰালৰিকৈ লোটা-কলহবোৰ বাহিৰলৈ উলিয়ালে৷ সিমানতো বাপেকে সাৰ নোপোৱা যেন দেখি সি এডাল জৰী আনি বাপেকক হাতে-ভৰিয়ে বান্ধিলে আৰু এনে ভাৱে বাহিৰলৈ দাঙি আনিলে যে বুঢ়াই পাটীত শুৱেই আছে নে কি কৰিছে গমকে ধৰিব নোৱাৰিলে৷ যেতিয়া সি বুঢ়াক মাটিত থলেহি তেতিয়াহে বুঢ়াই সাৰ পালে আৰু পুতেকক নথৈ শলাগি বস্তুবিলাক ভিতৰ সুমাই শুই থাকিল৷

এইদৰে বাপেক-পুতেক নিজে বৃত্তি চলাই-মেলি অনেক দিন আছে৷এদিন বাপেক-পুতেক দুয়ো ৰজাৰ ঘৰত ৰাণীৰ অলঙ্কাৰ চুৰ কৰি আনিবলৈ মন কৰি সিন্ধি দিলেগৈ৷ বহুত আঁতৰৰপৰা সিহঁতে সিন্ধিটো লৰালৰিকৈ খানি নি ৰাণী শুই থকা পালেঙৰ তলত ওলালগৈ৷ বাপেক-পুতেক দুয়ো পালেঙৰ তলৰপৰা চাই দেখিলে যে বেটী দুজনিৰ টোপনি আহিছে, চাকিটো তেল নাইকিয়া হৈ নুমাব লগা হৈছে, ৰাণীয়েও টোপনিত ঘোৰঘোৰাব লাগিছে৷ ইফালে পালী-পহৰীয়াও নাই৷ এনেতে বাপেকে পালেঙৰ তলৰপৰা ওলাই ৰাণীৰ গাৰ অলঙ্কাৰবিলাক সোলোকাই আনি পুতেকৰ হাতত দিলে; কিন্তু ডিঙিৰ হাৰধাৰ আনিবলৈ গৈ সি ৰাণীৰ ডিঙিত হাত দিওঁতেই ৰাণীয়ে সাৰ পাই “কোন কোন” বুলি উঠিল৷ এনেতে চোৰক মোৰে পালে৷ পালী-পহৰীয়াও জাঁপ মাৰি একে খেদাতে তাৰ ওচৰ পালেহি৷ বুঢ়া সাৰিবৰ উপক্ৰম কৰি সিন্ধিত সোমাওঁতেই তাৰ ঠেংটোত সিহঁতে ধৰি পেলালে৷ যেতিয়াই সিহঁতে তাৰ ঠেঙত ধৰিলে, পুতেকে বহুত কথা ভাবি-চিন্তি বুঢ়াৰ মূৰটো কাটি লৈ গুচি গ’ল৷

ৰজাৰ মানুহে ঠেঙত ধৰি বুঢ়াক টানি আনি চাই দেখে, তাৰ মূৰটো নাই, কেৱল গাডোখৰ হে আছে৷ সেই বাবে চোৰটো কোন ঠিক কৰা টান হ’ল৷ সেই মুহুৰ্ততে ৰজাক সকলো বৃত্তান্ত জনোৱা হ’ল৷ ৰজাই তেতিয়াই তেওঁৰ কটোৱালহঁতক মাতি আনি পাচিলে যে “তঁহত দিহাদিহি যা, ক’ত মানুহে কান্দে, ক’ত মানুহ খৰি দিয়ে, তাৰ ভূ লহঁক৷ য’তে মানুহক খৰি দিয়া দেখ বা য’তে মানুহক কন্দা শুন তাৰপৰা সিহঁতক মোৰ গুৰিলৈ ধৰি আনিবি৷” সেই কথা শুনি কটোৱালবোৰ দিহা-দিহি গ’ল৷

ইফালে বৰচোৰৰ পুতেকে বাপেকৰ মূৰটো কাটি আনি মাকক সকলো বৃত্তান্ত ক’লে৷ মাকে সেই কথা শুনি কান্দিবলৈ ৰাউচি ধৰোতেই পুতেকে মাকৰ ভৰিত দীঘল দি পৰি কবলৈ ধৰিলে, “আই, এতিয়া মই পিতৃবধী৷ তুমি যদি চিঞৰি চিঞৰি কান্দা তেনেহলে ৰজাৰ মানুহে শুনি লৰি আহিব আৰু মোক নথৈ শাস্তি কৰি মাৰিব৷তাকে চাই তুমি কান্দা যদি কান্দা৷” সেই কথা শুনি মাকে কোনোমতে কান্দোনা সামৰি থাকিল আৰু পুতেকক ক’লে,“বোপাই মোৰ অন্তৰত ইমান বেজাৰ লাগিছে, যে যদি মই কিছুমানপৰ নাকান্দো তেন্তে মই থিৰেৰে থাকিবই নোৱাৰোঁ৷” পুতেকে মাকক বুজাই ক’লে যে কান্দিবৰ অনেক সময় আছে, আৰু যদি কান্দিবই লাগে, দেখা-শুনাকৈ কন্দাই ভাল৷ এই দৰে দুয়োৰো বেজাৰ দুয়োতে থৈ পিছদিনা পুৱা মাকে এজোৰ গাখীৰ গুড়, একঠামান চকোৱা চাউল লৈ ভাৰখন পাতি, আগতে পুতেকৰ কান্ধত ভাৰখন দি পাছে পাছে ছোৱালী খুজিবলৈ ওলাই যোৱাৰ ছলেৰে যাবলৈ ধৰিলে৷ এনেতে পুতেক পিছলি পৰিল আৰু গাখীৰ-গুড়ৰ কলহ দুটা ভাগিল৷ মাকে সেইবাবে পুতেকক মাৰিলে আৰু ইয়াকে চেলু লৈ দুয়ো হুৰাওৱৰাৱে কান্দিবলৈ ধৰিলে৷ ইফালে ৰজাৰ কটোৱালে কান্দোন শুনি আহি কন্দাৰ কাৰণ সোধাত জানিব পাৰিলে যে কোনো মানুহ মৰাৰ কাৰণে সিহঁতে কন্দা নাই; সিহঁত দুখীয়া মানুহ, গাখীৰ-গুড় ভগাতহে সিহঁতে কান্দিছে৷ সেইদেখি কটোৱালহঁতৰ মৰম লাগি মাক পুতেকক কড়ি দুঅঁৰা দি থৈ গুচি গ’ল৷

পাছদিনা তিলনি পৰিল৷ কিন্তু বাপেকক তেতিয়ালৈকে খৰি দিয়া নহ’ল৷ পুতেক বিবুদ্ধি৷খৰি দিবও নোৱাৰি; ৰজাৰ কটোৱালে ধৰিব৷ ভাবি-চিন্তি সি বুধি উলিয়ালে যে খৰি দিয়াৰ লগে লগে পিণ্ডৰো দিহা কৰিব লাগে৷ ইয়াকে ভাবি সি হাবিৰ মাজলৈ বাপেকৰ মূৰটো লৈ গ’ল;-বহুত কাঠৰ মাজত মূৰটো থ’লে আৰু ওপৰত দুটা চৰুত মগুমাহ জহা-চাউল দি তলত জুই জ্বলাই দিলে৷ যেতিয়া মুৰত জুই লাগিলগৈ, মানুহ পোৰাৰ গোন্ধো চাৰিওপিনে ওলাই গ’ল৷ গোন্ধ পাই কোটোৱালহঁত লৰি আহিল৷ আহি সিহঁতে দেখিলে যে তাত মানুহ পোৰা নাই; এক সন্ন্যাসীয়ে গাত ছাই সানি ভাং হুপি জুইৰ ওচৰতে বহি আছে৷ সিহঁতে সন্ন্যাসীক ভক্তিভাৱে সেৱা কৰিলে৷ সন্ন্যাসীয়েও সিহঁতক অভয় দি ওচৰলৈ মাতিলে, আৰু ভাং খুৱাই ভোল নিয়াই প্ৰসাদ খাবলৈ দিলে৷

যেতিয়া বাপেকৰ মূৰ পোৰা শেষ হ’ল তেতিয়া সিহঁতক সন্ন্যাসীয়ে সেই ভাতকে খুৱাই পঠিয়াই দিলে৷ ইয়াৰ পিছত পুতেকে ঘৰলৈ গুচি আহি মাকৰ আগত সকলো বৃত্তান্ত ভাঙি ক’লত মাকৰ আনন্দ মিলিল৷

আকৌ বাপেকৰ কাজৰ সময় হ’লহি৷তাৰ নিমিত্তে সি সকলো দিহাপোহা কৰিলে, আৰু মাহৰ শেষত ৰাতি কাজ পাতিবলৈ ঠিক কৰিলে৷ কিয়নো, ৰজাৰ পুৰোহিতজন কুকুৰীকণা৷ সি কাজৰ দিনা ৰাতি গৈ বামুণক কান্ধতকৈ লৈ আহিলগৈ৷ বামুণৰ ঘৰৰপৰা বৰচোৰৰ ঘৰলৈ আহোঁতে এখন সৰু নৈ আৰু এটা গড় পাৰ হব লাগে৷সি সেই নৈ আৰু গড় দুইটাকেই বামুণক সাতবাৰকৈ পাৰ কৰালে আৰু তাৰ সাতোটা নাম বামুণৰ আগত ক’লে৷ তাৰ পিছত ঘৰ পাই সি বামুণৰ হতুৱাই কাজ কৰাই বৰণত ৰজাঘৰীয়া অলঙ্কাৰবোৰ দি বামুণক আকৌ কান্ধতকৈ আনি ৰজাৰ বৰ-চ’ৰাতে বহুৱাই থৈ গুছি গ’ল৷ পিছদিনা ৰাতিপুৱাই আকৌ সি গৈ বৰচ’ৰাৰ এচুকত পেট পেলাই পৰি থাকিলগৈ৷

ৰাতিপুৱা ৰজাৰ মানুহবিলাকে উঠি দেকে যে, ৰজাৰ পুৰোহিতে চোৰে-নিয়া ৰজাঘৰীয়া অলঙ্কাৰবোৰ পিন্ধি ৰজাৰ চ’ৰাতে বহি আছে৷ এই খবৰ গৈ ৰজাৰ কাণত পৰিলগৈ৷ ৰজা লৰালৰিকৈ আহি দেখে যে কথা সঁচা; পুৰোহিতে ক’লে যে কোনে তেওঁক ৰাতি সেইদৰে তাত বহুৱাই থলে তেওঁ কব নোৱাৰে৷ ৰজাই ঘাই বিষয়াসকলৰে সৈতে মেলত বহিল৷ শেহত কোনোমতে চোৰ উলিয়াবৰ বুধি নাপাই ৰজাই চোৰক ধন্যবাদ দিব লগাত পৰিল৷ তেতিয়া ৰজাই কলে যে “যদি মই এই চোৰটোক পাওঁ, তেন্তে সত্যে সত্যে কৈছোঁ তাক মোৰ ডেকা-মন্ত্ৰী পাতিম৷” এই কথা শুনি বৰচোৰৰ পুতেকে লাহেকৈ গা উলিয়াই দীঘল দি পৰি ক’লে, “স্বৰ্গদেউ! কাটক বা মাৰক,ময়ে সেই চোৰ৷” পাত্ৰ-মন্ত্ৰী সকলো আচৰিত হ’ল,ৰজাও অবাক৷ কিন্তু এতিয়া আৰু কি কৰিব?-প্ৰতিজ্ঞা কৰিলে যেতিয়া তেওঁ তাক ডেকা-মন্ত্ৰী পাতিব লগীয়া হ’ল৷

*******

বুঢ়া-বুঢ়ীয়ে বগৰিগুটি ৰোৱা

ককা৷-“কালিৰ সাধুটো কেনে লাগিল? দীঘল নহয় নে?”

নাতি৷-“ভাল লাগিছিল; আৰু অলপ দীঘল হোৱাহেঁতেন আৰু ভাল হলহেঁতেন৷ আজি কিন্তু তাতকৈও এটা দীঘল কব লাগিব৷”

ককা৷- “কওঁ শুন৷”—

এটা বুঢ়া আৰু এজনী বুঢ়ী আছিল৷ এদিন বুঢ়া-বুঢ়ী দুয়ো মাগিবলৈ যাওঁতে বুঢ়াই এটা বগৰিগুটি আৰু বুঢ়ীয়ে এটা কড়ি পালে৷ দুয়ো ঘৰলৈ গৈ ভালকৈ মাটি এডোখৰ উলিয়াই বগৰি আৰু কড়ি পচাই থলে৷ অৱশেষত কড়ি পচি গ’ল, বগৰি গুটিৰ এটা পুলি গজি এজোপা গছ হৈ বগৰি লাগি পকি আছে৷

বুঢ়াই সদাই বগৰি ৰখিবলৈ মানুহ বিচাৰি ফুৰিছে; এনেতে ওপৰেদি এটা কাউৰী উৰি যোৱা দেখি সুধিলে, “হেৰ কাউৰী,হেৰ কাউৰী, তই মোৰ বগৰি ৰখিব পাৰিবি নে?” সি ঘপ্ কৰে “তাত সংশয় নাই” বুলি উত্তৰ দিলে৷ বুঢ়াই ক’লে, “বাৰু তোৰ মাতটো মোক মাতি শুনাচোন৷” তেতিয়া সি “কা কা” কৰি মাতিবলৈ ধৰিলে৷তাৰ মাত শুনিয়েই বুঢ়াৰ খং উঠি ক’লে, “যা,যা,যা,তই মোত বগৰি খাবিহে৷” তাৰ অলপ পাছতে এটা বগলী ওপৰেদি উৰি যোৱা দেখি বুঢ়াই সুধিলে, “হেৰ বগলী তই মোৰ বগৰি ৰখিব পাৰিবি নে?” বগলীয়ে উত্তৰ দিলে “পাৰিম তো,নোৱাৰাৰ কাৰণ কি?” বুঢ়াই ক’লে, “বাৰু মোক তোৰ মাতটো মাতি শুনাচোন৷” তেতিয়া বগলীয়ে “কক্ কক্” কৰে মাতিবলৈ ধৰিলত “তই বগৰি খাবি হে” বুলি পূৰ্ব্বৰ দৰে বুঢ়াই তাকো খেদাই দিলে৷ অৱশেষত এটা ফেঁচু ওপৰেদি উৰি যোৱা দেখি সি সুধিলে, “হেৰ ফেঁচু তই মোৰ বগৰি ৰখিব পাৰিবি নে?” ফেঁচুৱে ক’লে “যদি তুমি কোৱা মই ৰখিব পাৰো৷” বুঢ়াই ক’লে, “বাৰু,তই তোৰ মাতটো মাতি মোক শুনাচোন?” ফেঁচুৱে মাতিবলৈ ধৰিলে৷-

“ফঁচু চু ফেঁচাই মৰা৷

মেই ফেঁচু মানুহ মৰা৷৷”

মাত শুনা মাত্ৰকে বুঢ়াই তাক বগৰি ৰখিবলৈ হুকুম দিলে৷ ফেঁচু বগৰি ৰখিবলৈ লাগিল৷

এদিন এজন ৰজাই পহু মাৰিবলৈ গৈ সেই গছৰ গুৰি পাই জনদিয়েক মানুহক গছত উঠি বগৰি পাৰিবলৈ দিলে৷ মানুহ কিটাই বগৰিগছত উঠি আদখিনিমান পাওঁতেই ফেঁচুটোৱে থাপ মাৰি সিহঁতৰ চকুকিটা ফুটাই দিলে৷ মানুহকেটা নিৰুপায় হৈ মাটিত পৰিল৷ ৰজাই তাকে দেখি বহুত পুৰুষাৰ্থ কৰি ফেঁচুটো ধৰাই লৈ তেওঁৰ ৰাণীহঁতৰ হাতত দিলে; আৰু ক’লে, “মোক এইটো আজি গধূলিকে ভাজি দিব লাগিব৷” ৰজা আকৌ চিকাৰলৈ গ’লত, তেওঁৰ ঘৈণীয়েক সাতোজনী একেলগে গোট খাই ধেমেলীয়া সাধু কোৱাকুই কৰি আনন্দ লভি আছে; তাকে দেখি ফেঁচুটোৱেও লাহেকৈ মাত লগালে, “বাইদেউহঁত, মই খুব ভালকৈ গান গাব পাৰোঁ, নাচিবও পাৰোঁ৷” এই কথা শুনি তেওঁলোকে ৰং পাই চৰাইটোক গান গাবলৈ মোকোলাই দিলে৷ চৰাইটোৱে তেওঁলোকৰ আগতে বহুত সময় ঘূৰি ঘূৰি নাচি আছিল৷ তেওঁলোকে যেতিয়া নাচ দেখি আনন্দত বিভোল হ’ল, তেতিয়াসি উৰি লৰ মাৰিলে৷ তেতিয়া সিহঁত আটাউকেইজনী বিবুধি হৈ, চুক-ভেকুলি এটা বিচাৰি আনি ভাজি ৰজাক গধূলি ভাতৰ লগত খাবলৈ দিলে৷ ৰাতিপুৱা ৰজাই শুই উঠি হাতত লোটা লৈ মুখ ধুবলৈ ধৰিছে, এনেতে ফেঁচুটো উৰি আহি ৰজাক সম্বোধন কৰি ক’লে, “হেৰ ৰজা, কালি তই মোক খাব নোৱাৰিলি; খালি ভেকুলি ভজা৷” ৰজাই আচৰিত হৈ এজনী এজনীকৈ আটাউকেইজনী ঘৈণীয়েকক সুধিলে, কিন্তু সৰুজনীৰ বাহিৰে এজনীয়েও সঁচা উত্তৰ নিদিলে৷ ৰজাই খং উঠি ডাঙৰ কেজনীক হাতীৰে গচকাই মাৰিলে আৰু সৰুজনীক ৰাণী পাতি লৈ খাই-বৈ থাকিল৷

*****

ৰাক্ষস পণ্ডিত

নাতি৷-“ককাদেউতা,কালি মোক ভাল ফাঁকি দিলা৷ দীঘল সাধু ক’ম বুলি এটা এবেগতীয়া সাধু কৈ বাব সাৰিলা৷ সাধুটোৰ সমানে যদি মই আজি লেখাপঢ়া কৰিলোহেঁতেন তেতিয়া কি হলহেঁতেন?”

ককা৷-“কৰ এইটো অঁকৰা ল’ৰা অ’ ৷ সাধুটো সৰু হ’লে হবলা তাৰ বেচও তাকৰ হয়? অকণমান সোণৰ বেচ এখৰাহি লোৰ বেচেৰে সৈতে সমান! বাৰু শুন আজি অলপ বুজন সাধু এটাকে কম৷”

সত্যকালত এক ৰাক্ষস আছিল৷ সি মানুহৰ বেশ ধৰি “পণ্ডিত” নাম লৈ এক ৰজাৰ নগৰত পঢ়াশালি পাতিলেহি৷ ৰাক্ষস পণ্ডিতে তাত সকলোৰে ল’ৰা পঢ়ায়, কেৱল বাঁৰী মানুহৰ ল’ৰা হে নপঢ়ায়৷ সেই নগৰতে আকৌ এজনী বাঁৰীৰ এটি ল’ৰা আছিল৷ পুতেকক পঢ়াবলৈ বাঁৰীৰ বৰ মন গৈছিল; কিন্তু পণ্ডিতৰ কথা শুনি মন ভোটা হ’ল৷ মন্ত্ৰীৰে সৈতে বাঁৰী মানুহজনীৰ চিনাকি আছিল৷ সেই নিমিত্তে বাঁৰীয়ে মন্ত্ৰীৰ ওচৰলৈ গৈ তাইৰ ল’ৰাটো মন্ত্ৰীৰ বুলি পঢ়াশালিত পঢ়ুৱাবলৈ পণ্ডিতক দিবলৈ মন্ত্ৰীক খাটনি ধৰিলে৷ মন্ত্ৰীয়েও বাঁৰীৰ কথাত লাগি সেই ল’ৰাটো পণ্ডিতৰ হাতত তেওঁৰ নিজৰ পুতেক বুলি পঢ়াবলৈ দিলে৷ ল’ৰাটিয়ে পণ্ডিতৰ লগতে থাকি লেখা-পঢ়া শিকিবলৈ ধৰিলে৷ পণ্ডিতে অলৈ-তলৈ গ’লে তেওঁৰ তন্ত্ৰ-মন্ত্ৰ থকা পেৰাটো, মছা ঘৰ এখোটালিত থৈ ল’ৰাটোক ছুবলৈ হাক দি যায়৷ এদিন ল’ৰাটোৱে পণ্ডিত আঁতৰি গ’লত সেই পেৰাটোত নো কি আছে মনে মনে মেলি চালে৷ সি পেৰাটো মেলিলত তাত এটা মানুহৰ মূৰ আৰু কিছুমান পুথি-পাঁজি দেখিবলৈ পালে৷ সেই পুথিবিলাকত ৰাক্ষসৰ বিদ্যা অৰ্থাৎ নানান ৰূপ ধৰিব পৰা,মায়া হ’ব পৰা, সৰ্ব্বজান, ইত্যাদি বিদ্যা লিখা আছিল৷ তেতিয়া বাঁৰীৰ ল’ৰাই পণ্ডিতক ৰাক্ষস বুলি চিনিবলৈ আৰু বাকী নাথাকিল৷ সি দিনৌ পণ্ডিত ঘৰলৈ উভতি অহাৰ আগেয়েই লৰালৰিকৈ সেই পুথিবোৰ পঢ়ে আৰু পণ্ডিতে চিন ধৰিব নোৱাৰাকৈ আকৌ আগৰদৰে পেৰাত থৈ দিয়ে৷ এইদৰে পঢ়ি সি সেই বিদ্যাত খুব কাটন হৈ পৰিল৷ পণ্ডিতে কিন্তু এই কথাৰ গমকে ধৰিব পৰা নাছিল৷ এদিন পণ্ডিতে ল’ৰাবিলাকক তেওঁৰ ঘৰ দেখুৱাবলৈ নিবলৈ ইচ্ছা কৰি মাতিলত সকলোবোৰে মাক-বাপেকহঁতক কৈ যি যি পাৰিলে শক্তি অনুসৰি ভাৰ-ভেটি বান্ধি লৈ পণ্ডিতৰ ঘৰলৈ যাবলৈ ওলাল৷ সিহঁত ওলোৱা দেখি পণ্ডিতৰ আনন্দৰ সীমা নোহোৱা হ’ল আৰু মনে মনে ভাবিবলৈ ধৰিলে “ইহঁতক নি জ্ঞাতি-কুটুমেৰে সৈতে ভোজ ৰান্ধি খামগৈ৷” ইয়াকে ভাবি পণ্ডিতে ছাতৰবোৰৰ সৈতে তেওঁৰ ঘৰলৈ খোজ ললে৷ কিছুমান বেলিৰ বাট যোৱাৰ পাছত তেওঁলোকে গৈ এখন নৈ পালেগৈ৷ নৈ দেখি ল’ৰাবিলাকে “কেনেকৈ পাৰ হ’ম?” বুলি যেতিয়া পণ্ডিতক সুধিলে, পণ্ডিতে ক’লে, “তাৰ উপায় আছে, বাৰু তহঁতে চকু মুদহঁক৷ এটাই মোৰ গাত ধৰ, আন এটাই তাৰ গাত ধৰ, এইদৰে আটাইবিলাকে ইটোৰ গাত সিটোৱে ধৰাধৰিকৈ মোৰ পাছে পাছে আহি থাকহঁক, আৰু যেতিয়ালৈকে মই তহঁতক চকু মেল নোবোলো তেতিয়ালৈকে চকু নেমেলিবিহঁক; যদিহে মেল তেনেহলে এই পানীতে ৰবিহঁক৷” পণ্ডিত আগ বাঢ়িল৷ পণ্ডিতৰ গাত বাঁৰীৰ ল’ৰাই ধৰিলে, তাৰ গাত আন এটা ল’ৰাই ধৰিলে, সেইটোৰ গাত আন এটা ল’ৰাই ধৰিলে, আৰু বাকীবিলাকেও সেইদৰে এটাৰ গাত আনটোৱে ধৰি লানি লাগি পৰিল৷ সকলোৱে চকু মুদিলে কিন্তু বাঁৰীৰ ল’ৰাই চকু নুমুদিলে৷ সি পণ্ডিতে নো কি কৰে তাকে চাই থাকিল৷ পণ্ডিতে দুটা চুঙা উলিয়ালে; উলিয়াই প্ৰথমটো চুঙাৰে সোহা-মাৰি নদীখন শুহি পেলাই সিপাৰ হ’লগৈ, আৰু দ্বিতীয়টো চুঙাৰে ফু-মাৰি আকৌ আগৰদৰে নৈখন কৰি পেলালে৷ তাৰ পিছত সিহঁতক চকু মেলিবলৈ কৈ আকৌ আগৰদৰে পণ্ডিত যাবলৈ ধৰিলে৷ কিছুদূৰ বাট যোৱাৰ পাছত সিহঁতে আকৌ এখন নৈ পালেগৈ৷ এইখনো আগৰদৰে পণ্ডিতে সিহঁতক পাৰ কৰিলে৷ কিন্তু এইবাৰ পণ্ডিতে চুঙা দুটা বালিতে পুতি থৈ তাৰ পিছতহে সিহঁতক চকু মেলিবলৈ কৈছিল৷ এইবাৰো বাঁৰীৰ ল’ৰাই আগৰদৰেই চাই আছিল৷ ঘৰ পাবলৈ অলপমান বাট থাকোতেই পণ্ডিতে সিহঁতক ক’লে, “বোপাইহঁত, তহঁত ইয়াতে অলপ ৰ, মই ঘৰৰপৰা আহোঁগৈ, তেহে তহঁতক নিব পাৰিম৷ মোৰ বৰ দৰকাৰ এটাত বেগাই আগবাঢ়ি যাওঁ, উভতি আহি তিলকতে তহঁতক লৈ যামহি৷” সিহঁতে সিহঁতৰ গুৰুৰ কথা খুব শুনিছিল; সেই দেখি সিহঁত পণ্ডিতৰ আজ্ঞামতে তাতে ৰ’ল৷ পণ্ডিত আহি জ্ঞাতিক ভোজ দিবৰ নিমিত্তে ঠিক-ঠাক কৰিবলৈ ধৰিলে৷ ল’ৰাবিলাকে পণ্ডিত আহিব বুলি বাট চাই থাকিল, কিন্তু ভালেখিনি বেলি হ’ল, পণ্ডিত নাই৷বাঁৰীৰ ল’ৰাই “ভাইহঁত, মই পণ্ডিতৰ ঘৰৰপৰা লৰি আহোঁগৈ, তহঁতে ইয়াতে থাক, তেওঁ নো কি কৰিছে মই বেগতে গৈ চাই আহোঁচোন” বুলি কৈ একে লৰেই পণ্ডিতৰ ঘৰ ওলালগৈ৷ সেই সময়ত পণ্ডিত ঘৰত নাছিল, দিহিঙে দিপাঙে থকা ৰাক্ষসবোৰ মাতিবলৈ আৰু পাত-পচলা গোটাবলৈ গৈছিল৷ ৰাক্ষসৰ ঘৰৰ বেৰত আঁৰি থোৱা মানুহৰ মূৰ দুটাই বাঁৰীৰ পুতেকক দেখি ক’লে, “হেৰঔ তই কলৈ আহিছ? তোক ৰাক্ষসে খাব, এতিয়াই এই গাঁৱৰপৰা পলা, বেগতে পলা৷” সি মূৰ দুটাৰ এই কথা শুনি তাৰপৰা তুৰন্তে পলাই একে কোবেই লগৰীয়াহঁতৰ লগ পালেহি, পাই সিহঁতক সকলো কথা ভাঙি ক’লে৷ সিহঁতে শুনি ভয়ত থৰ্ থৰ্ কৰে কঁপিবলৈ ধৰিলে৷ বাঁৰীৰ ল’ৰাই “কোনো ভয় নাই, মই আছোঁ, বলহঁক আমি আমাৰ ঘৰলৈ উভতি যাওঁগৈ৷” এই বুলিকৈ ঘৰৰফালে খোজ ললে৷ এনেতে সিফালৰ পৰা ৰাক্ষসটো লৰি আহি ল’ৰাবোৰক থোৱা ঠাইত নাপাই, অহা বাটেদি লৰিবলৈ ধৰিলে৷ বাঁৰীৰ ল’ৰাই, ৰাক্ষসে যেনেকৈ সিহঁতক চকু মুদাই লৈছিল সেইদৰে লৈ, বালিত ৰাক্ষসে পুতি থোৱা চুঙা দুটা উলিয়াই লৈ, এটাই ফু মাৰি নৈৰ পানী শুহি আৰু আনটোত ফু মাৰি পানী উলিয়াই থৈ দুইখন নৈ পাৰ হৈ গ’ল৷ ৰাক্ষসে খেদি আহি বাঁৰীৰ ল’ৰাক দূৰৰ পৰা দেখি চিঞৰি চিঞৰি ক’লে, “বাৰু ভাল বুকু চাই কামোৰ মাৰিলি তই! যা,যা,মইও গৈছোঁ পাছতে৷” এই কথা কৈ ৰাক্ষস উভতি গ’ল৷ বাঁৰীৰ ল’ৰাই মাকৰ ওচৰত সকলো কথা ভাঙি ক’লেহি, আৰু সি ধন আৰ্জ্জিবৰ মনেৰে মাকক ক’লে, “আই মই এটা ছাগলি হৈ থাকিম, তই মোক বজাৰত বেচিবলৈ নিবি; আৰু কোনোবাই আহিলে তাক মোৰ পঘাডাল নিদি মোক বেচি দিবি৷ মই তোৰ পাছতে ওলামহি৷” মাকে তাৰ এই কথা শুনি “বাৰু” বুলি শলাগি থাকিল৷ পুতেক ছাগলি এটা হ’ল৷ পাছদিনা মাকে তাক হাটত বেচিবলৈ লৈ গ’ল৷ পাছে সেই ৰাক্ষসেই ভেশচন ধৰি আহি ছাগলিটোত বাঁৰীয়ে যিমান বেচ বুলিলে সিমান দি ছাগলিটো লৈ গুচি গ’ল৷ বাঁৰীয়ে ঘৰ পালত বাঁৰীৰ পিছতে পুতেক আহি ওলালহি৷ সি পাছদিনা আকৌ এটা ৰাজহাঁহ হৈ থাকিল৷ মাকে তাক বেচিবলৈ টোম এটাত ভৰাই লঠ গ’ল৷ সেই ৰাক্ষসেই বাঁৰীৰ ল’ৰাক খাবলৈ বুলি আন এটা মানুহ হৈ আহি ৰাজহাঁহটো কিনিলে৷ এইবাৰো মাকে টোমটো নিদি ৰাখিলে৷ হাঁহ বেচি মাক ঘৰ পালেহি, সিও পিছে পিছে ঘৰ ওলালহি৷ ৰাক্ষসৰ মনত মহা খং উঠিল, আৰু “এইবাৰ কিনিব পাৰিলে তাক যিহতে আন বা যিহৰে ধৰি বেচিবলৈ আনে সেই বস্তুটো নিদিওঁ” বুলি সি ঠিক কৰিলে৷ এইবাৰ বাঁৰীৰ পুতেক ঘোৰা এটা হৈ থাকিল৷ মাকে তাক ধৰি লৈ সেই নগৰৰ বজাৰত বেচিবলৈ লৈ গ’ল৷ ৰাক্ষসেও সিফালৰ পৰা আহি ঘোৰাৰ গৰাকিয়নীয়ে যিমান দাম ক’লে সিমান দামকে দি ঘোৰাই লেকামে লৈ গুচি গ’ল৷বাঁৰীয়ে কত ক’লে লেকামডাল তাইক সি ওভোতাই দিবলৈ, কিন্তু সি নিদি লৈ গুচি গ’ল৷ ৰাক্ষসে সেই নগৰৰ নদী এখনৰ কাষতে কোনো এটা ঘাটত ঘোৰাটো খাবলৈ মনতে ঠিক কৰিলে৷ তেতিয়া ভৰ দুপৰীয়া৷ ঘোৰাটোৱে এবাৰ চল পাই ৰাক্ষসৰ হাতৰপৰা এৰাই পানীত পৰি মাছ এটা হ’ল৷ ৰাক্ষসে তাক শিহু এটা হৈ খেদি নিবলৈ ধৰিলে৷ সেই সময়ত ৰজাৰ জীয়েকে গা ধুবলৈ সেই নৈলৈকে আহক৷ ৰজাৰ জীয়েকে গা ধোওঁতে অলঙ্কাৰ পাতিবোৰ সোলোকাই এটা বাটিত থৈছিল৷ বাৰীৰ জীয়েকৰ অলঙ্কাৰৰ লগত মিহলি হৈ গ’ল৷ ৰজাৰ জীয়েকে গা ধুই উঠি সেই মণিটো দেখি সেইটো ক’ৰপৰা তালৈ আহিল, কি কথা, কি বতৰা ইত্যাদি ভাবি-চিন্তি ঠিক কৰিব নোৱাৰি, মণিটো ঘৰলৈ লৈ আহিল৷ ৰাক্ষসে এটা মানুহ হৈ ৰজাৰ আগত গোচৰ দিলেহি যে ৰজাৰ জীয়েকে তাৰ মণিটো বাটত পাই আনিছে আৰু এতিয়া তাক নিদিব কি বুলি? ৰজাই ৰাক্ষসক “বাৰু তোমাৰ মণিটো যদি ছোৱালীয়ে আনিছে, মই কলেই দিব; তাই সৰু ছোৱালী, সেইবোৰৰ ভু নাপাই, অলপ পৰ ৰ’বা” বুলি কৈ জীয়েকক মতাই আনি মণিটো দিবলৈ ক’লে৷ ৰজাৰ জীয়েকে বাপেকৰ কথা শুনি মণিটো মানুহটোৰ আগত পেলাই দিলে৷ মণিটো মাটিত পৰিয়েই এটা সৰিয়হ হ’ল৷ সৰিয়হ খাবৰ নিমিত্তে মানুহ হৈ থকা ৰাক্ষসটো এটা কপৌ হ’ল৷ বাঁৰীৰ ল’ৰাই তৎক্ষণাৎ সৰিয়হ গুচি শেন এটা হৈ কপৌটোৰ বুকুখন ফালি পেলালে৷ তেতিয়া ৰাক্ষসে নিজ মূৰ্ত্তি ধৰি এটা ভয়ানক চিঞৰ মাৰি মৰি থাকিল৷ ৰজাই এইবোৰ চকুৰ আগতে সপোন যেন দেখি ভেবা লাগি ৰ’ল৷ আন আন মানুহেও তবধ লাগিল৷ তেতিয়া বাঁৰীৰ ল’ৰাই মানুহ হৈ সকলো কথা ৰজাক ভাঙি ক’লত, ৰজাই সন্তোষ পাই জীয়েকক তালৈ বিয়া দি তাক বহি-ৰজা পাতিলে৷ বাঁৰীৰ ল’ৰাই মাককো তাৰ লগলৈ তুলি নি খাই-বৈ সুখেৰে থাকিল৷

*****

তিনিজন ডেকা পণ্ডিত

ককা৷- “সোণাই, আজি দেখোন তই সাধু শুনিবলৈ অহা নাই?”

নাতি৷-“পঢ়াশালিৰ পাঠ পঢ়িবলৈ অলপমান বাকী আছে৷আৰু দহমিনিটমানৰ মূৰতে হৈ যাব৷”

ককা৷-“বাৰু শেষ কৰি আহ, লৰালৰি কৰিব নালাগে, ইয়াৰ ভিতৰতে মই তামোলখন খুন্দনাটোত ভালকৈ খুন্দি লওঁ৷”

দহমিনিটমানৰ পিছত তাৰ পঢ়া শেষ কৰি নাতিয়েক ওচৰ চাপি আহিলত ককাকে আৰম্ভ কৰিলে,-

উজনি ফালৰ তিনিজন ডেকাই নবদ্বীপত পঢ়ি পণ্ডিত হৈ ঘৰলৈ উভতি আহিছিল৷ বাটে বাটে আহি থাকোতে তেওঁলোকে এদিন মহৰ খোজ এটা দেখা পালে৷ এজনে ক’লে “এইটো এজনী মাইকী মহৰ খোজ;” আন এজনে ক’লে “মহজনী গাভিনী;” তৃতীয়জনে মাত লগালে “মহজনীয়ে এই মাত্ৰ মতা পোৱালী এটা প্ৰসৱ কৰিছে৷” তেওঁলোকৰ কথা সঁচা নে মিছা জানিবৰ নিমিত্তে তিনিওজনে মহৰ খোজে খোজে গৈ মহজনী পাই দেখিলে যে সকলো সঁচা৷

এই মহজনী এজন ৰজাৰ৷ তিনিদিন মানৰ আগৰে পৰা মহজনী হেৰাইছিল৷ ৰজাই মহ বিচাৰিবৰ নিমিত্তে কেইটামান মানুহ পঠাই দিছিল৷ মানুহ কেইটাই বিচাৰি আহি হেৰোৱা মহজনী আঁতৰৰপৰা দেখি তাইৰ ওচৰ চাপিল, আৰু তিনিজন মানুহে মহজনী বেঢ়ি থকা দেখি মহে সৈতে তেওঁলোকক চোৰ বুলি ধৰি লৈ গ’ল৷ সিহঁতে মহজনী খুটিত বান্ধি তেওঁলোক তিনিওকো মহ-চোৰ বুলি ৰজাৰ আগত দিলেগৈ৷ ৰজাই সোধপোছ নোহোৱাকৈয়ে তেওঁলোকক বন্দীশালত থবলৈ আদেশ দিলে৷ বন্দীশালত থাকোঁতে তিনিওজনে এইদৰে কথা-বাৰ্ত্তা হবলৈ লাগিল:-প্ৰথমজনে ক’লে “হেৰাঁ, ই নহয় সি হে৷” দ্বিতীয়জনে “কিয়, সি হোৱা হ’লে তেনে কৰিলহেঁতেন নহয়?” তৃতীয়জনে মাত লগালে “তেনে সি কৰা নাই নো কি?” বন্দীশালৰ ৰখীয়া বিলাকে এই কথা শুনি থাকি ৰজাক লগাই দিলেগৈ৷ ৰজাই তেওঁলোকক মতাই নি সুধিলে,“তোমালোকে বন্দীশালত থাকোঁতে ‘ই নহয় সি হে’, ‘ই নহয় সি হে ‘তেনে কৰা নাই নো কি?’ বুলি কি কৈছিলাহঁক মোৰ আগত ভাঙি কব লাগে, নহলে তোমালোকৰ মূৰ কটা যাব৷” ৰজাৰ এনেকুৱা কথা শুনি তেওঁবিলাকে ভাবিলে, আমি এনেও মৰিম তেনেও মৰিম, হেনজানি সকলো কথা ভাঙি কোৱাই যাওক৷ প্ৰথমজনে কবলৈ ধৰিলে, “মহাৰাজ, মই কৈছিলোঁ যে ‘ই নহয় সি হে’, তাৰ অৰ্থ এই যে, এই দেশৰ ৰজাজন মানুহ নহয় গৰু হে৷” দ্বিতীয়জনে ক’লে “মহাৰাজ, মই কৈছিলোঁ বোলোঁ, ‘সি হোৱা হ’লে তেনে কৰিলেহেঁতেন নহয়?’ অৰ্থাৎ গৰু হোৱা হ’লে ঘাঁহ খালেহেঁতেন৷” তৃতীয়জনে ক’লে “মহাৰাজ, মই কৈছিলো যে ‘তেনে কৰা নাই নো কি? তাৰ অৰ্থ এই যে, ঘাঁহো খোৱা নাই নো কি?” ইয়াকে কৈ তিনিওজন মনে মনে থাকিল৷ ৰজাই আকৌ সুধিলে, “তোমালোকে নো কি বাবে মোক গৰু পাতিছিলা তাৰ সহজ উত্তৰ দিব পাৰিলে তোমালোকৰ প্ৰাণ ৰক্ষা পৰিব, নহলে তিনিও কটা যাবাহঁক৷” প্ৰথমজনে কবলৈ ধৰিলে “মহাৰাজ, আমি তিনিওটি বামুণৰ ল’ৰা; ভাটীৰ নবদ্বীপত কেবাবছৰো নানান সংস্কৃত শাস্ত্ৰ পঢ়ি পণ্ডিত হৈ আহিছোহঁক৷ বাটত আহি থাকোঁতে কালি ৰাতিপুৱা এটা মহৰ খোজ দেখি মই ক’লো এইটো এজনী মাইকী মহৰ খোজ৷ (দ্বিতীয়জনলৈ আঙুলিয়াই) এওঁ ক’লে, মহজনী গাভিনী৷ (তৃতীয়জনলৈ আঙুলিয়াই) এওঁ কলে মহজনীয়ে এইমাত্ৰ মতা পোৱালি এটা প্ৰসৱ কৰিছে৷ পাছে মহৰাজ, আমাৰ বিদ্যা-বুদ্ধিৰ পৰিচয় লবৰ নিমিত্তে মহৰ খোজে খোজে তিনিও গৈ মহজনীয়ে অলপ আগতে এটি মহৰ পোৱালি জগোৱা দেখি আমাৰ কথা সঁচা হ’ল বুলি ভাবি আমি মনত ৰং পাই অলপ পৰ মহজনী আৰু পোৱালিটো চাই ৰৈ আছোঁ, তেনেতে মহাৰাজে মহজনী বিচাৰি পঠিওৱা মানুহ কেইটা তাতে ওলালগৈ আৰু মহজনীয়ে সৈতে আমাক মিছাকৈয়ে চোৰ বুলি ধৰি লৈ আহিল৷ মহাৰাজেও একো বিচাৰ নকৰাকৈ আমাক বন্দীশালত থোৱালে; সেই কাৰণে আমি কৈছিলোহঁক যে, যি ৰজাই দোষ বিচাৰ নকৰাকৈ দণ্ড দিয়ে সেই ৰজা মানুহ নহয় গৰু হে৷” তেতিয়া ৰজাই লাজ পাই ক’লে ‘হয়, অৱশ্যে এইটো মোৰ অবিচাৰ হৈছিল৷ মই এতিয়াৰপৰা সোধপোছ নোহোৱাকৈ কেতিয়াও দণ্ড নিদিওঁ৷” এই বুলি ৰজাই তেওঁলোকে তিনিওকে নিজ নিজ ঘৰলৈ বিদায় দিলে, আৰু ঘৰৰপৰা উভতি আহি তেওঁৰ সভাত বৃত্তি-বিধান লৈ থাকিবলৈ মাতি পঠালে৷

*****

দেৱাঙ্গভূষণ বস্ত্ৰ

নাতি৷-“ককাদেউতা,কালিৰ সাধুটো যদিও চুটি,কিন্তু বঢ়িয়া৷আজিও তেনেকুৱা এটাকে কোৱা৷”

ককা৷-“শুন৷”

এজন ৰজা আছিল৷এদিন তেওঁ পাত্ৰ-মন্ত্ৰী আৰু সভাসদসকলক ক’লে যে, “সকলো মানুহে দিনত বন কৰে আৰু ৰাতি হ’লে শুই থাকে;আমিওচোন দিনকে ৰাতি,ৰাতিকে দিন কৰি লওঁহঁক-আমি ৰাতি হ’লে দিন বুলি কাম-বন কৰিম,দিনত ৰাতি বুলি শুই থাকিমহঁক৷”পাত্ৰ-মন্ত্ৰীসকলে ৰজাৰ কথাত হয় দিলে৷পাছদিনা ৰজাই নগৰত ঢোল পিটি শুনাই দিলে যে আজিৰপৰা ৰাতিক দিন আৰু দিনক ৰাতি কৰা হ’ল৷যি এই নিয়ম নেপালিব তাৰ শাস্তি হ’ব৷ৰজাৰ দণ্ডৰ ভয়ত সকলো সেইদৰে চলিবলৈ ধৰিলে৷ইয়াৰ পিছত সেই ৰাজ্যৰ মানুহে ৰাতি কাম কৰে,দূৰলৈ যায়,সাৰে থাকে,কিন্তু দিন হ’লে সোনকালে খাই বৈ শুই থাকে৷ৰজাৰ পালী-পহৰীয়াই দিনত ৰাতি বুলি পহৰা দিয়ে৷

এদিন সেই দেশলৈ অন্য দেশৰপৰা কেইটামান তাঁতী আহিছিল৷সিহঁতে সেই দেশৰ নিয়ম নুবুজি দুপৰীয়া আলিয়ে আলিয়ে ফুৰি ফুৰিছিল আৰু পিয়াহ লগাত ৰজাৰ পুখুৰীত নামি পানী খাবলৈ গৈছিল৷পুখুৰী ৰখীয়াহঁতে সিহঁতক “দুপৰ ৰাতি কিয় আহিছ?”বুলি বন্দী কৰি থৈ দিলে৷সিহঁতে ক’লে, “কিয়,আমি দিনতহে আহিছোঁ;ৰাতি কেতিয়া আহিলোঁ?”তেতিয়া ৰখীয়াহঁতে কলে, “অ’ তহঁত এই দেশৰ মানুহ নহৱ;সেই কাৰণে নেজানহঁক৷আমাৰ ৰজাই দিনক ৰাতি,ৰাতিক দিন পাতিছে৷”তাঁতী কেইটাই ক’লে, “ককাইহঁত,আমি সেইবোৰ নেজানো; আমাক এইবাৰলৈ এৰি দেহঁক৷”সিহঁতে ক’লে, “নহয়,আমি তহঁতক এৰি দিব নোৱাৰোহঁক;কাইলৈ ৰজাই সুধি-পুছি যি কৰে কৰিব৷”সেইদিনা তাঁতী কেইটাই বন্দীশালতে থাকিল৷ৰাতি হ’লত ৰখীয়াই নি সিহঁতক ৰজাক গতাই দিলে;ৰজাই সিহঁতক প্ৰাণদণ্ড দিবলৈ হুকুম দিলে৷সিহঁতে সাৰিবলৈ এটা উপায় চিন্তি দুখ মনেৰে ৰজাৰ আগত এইদৰে ক’লে “মহাৰাজ,আমাৰ গাত এটি বিদ্যা হে গ’ল,কোনেও শিকিবলৈ নেপালে৷”ৰজাই সুধিলে, “কি বিদ্যা কহঁকচোন বাৰু?”সিহঁতে কলে, “মহাৰাজ,আমি দেৱাঙ্গভূষণ বস্ত্ৰ বব জানো৷”ৰজাই সুধিলে “দেৱাঙ্গভূষণ বস্ত্ৰণো কেনেকুৱা?”সিহঁতে ক’লে “দেৱাঙ্গভূষণ অৰ্থাৎ দেৱতাৰ গাৰ কাপোৰ৷”ৰজাই ভাবিলে,বাৰু ইহঁতৰ প্ৰাণ ৰক্ষা কৰি সেই বস্ত্ৰ এজোৰকে বোৱাই লওঁচোন৷ইয়াক ভাবি ৰজাই ক’লে, “তহঁতে যদি মোক এজোৰ দেৱাঙ্গভূষণ বস্ত্ৰ বৈ দিব পাৰ তেন্তে তহঁতৰ প্ৰাণ ৰক্ষা কৰিম৷”সিহঁতেও পাৰিমহঁক বুলি ক’লে৷সিহঁতে কাপোৰ ববলৈ বুলি ৰজাৰপৰা দহ সেৰ সোণ নিলে আৰু মিছামিছিকৈ এখন তাঁত শাল পাতি সূতা নাইকিয়া শাল খপৰ-খপৰকৈ ববলৈ ধৰিলে৷ভাটীফালৰ কেইজনমান তাঁতীয়ে ৰজালৈ এজোৰ দেৱাঙ্গভূষণ বস্ত্ৰ বৈছে,এই খবৰ নগৰৰ সকলো মানুহৰ মাজত জনাজাত হ’ল৷দেৱতাঙ্গভূষণ বস্ত্ৰনো কেনেকুৱা বুলি অনেক মানুহ তাঁত চাবলৈ যায়, কিন্তু তাঁতীহঁতে কয় যে যি মানুহ জহৰা সি এই দিব্য বস্ত্ৰ নেদেখে, যি প্ৰকৃততে বাপেকৰ সিহে দেখে৷সেই কাৰণে, তাঁত চাবলৈ যোৱা মানুহে “আমি দেখিছোঁ” বুলি আন মানুহৰ আগত কয়হি; কাৰণ যেয়ে নাই দেখা বুলিব সেয়ে জহৰা হব৷ সাতদিনমানৰ মূৰত তাঁতীহঁতে দহ সোণৰ সূতাই নাটিলে বুলি আৰু দহ সেৰ সোণ ৰাজ-ভঁৰালৰপৰা লৈ গ’লহি,আৰু মিছামিছিকৈ এটা যঁতৰ লৈ শূন্যতে হাত চলাই সূতা কটা হ’ল বুলি মানুহক দেখুৱাই খপং খপং কৰি তাঁত ববলৈ ধৰিলে৷ কাপোৰ কিমান বোৱা হৈছে এই কথা জানিবৰ নিমিত্তে ৰজাই এদিন তেওঁৰ তামূলী আৰু বৰকটকীক তাঁতশাললৈ পঠালে৷ তাঁতীহঁতে সেই দিনা তেওঁলোকক দেখুৱাই ধুমাধুমিকৈ তাঁত ববলৈ ধৰিলে; কিন্তু এজনেও কাপোৰ দেখা নাপালে৷ তামুলীয়ে ভাবিলে “মই তেন্তে জহৰা হবলা, নহলে কিয় কাপোৰ নেদেখিম?” কটকীয়ে মনে মনে ভাবিলে “হায়! মইও জহৰাহে, নহলে কাপোৰ দেখিলোহেঁতেন৷” এইদৰে দুয়ো ভাবি, লাজৰ ভয়ত আচল কথা প্ৰকাশ নকৰি “কাপোৰ দেখিছোহঁক, ভাল হৈছে” বুলি ঘৰলৈ গ’ল আৰু তাঁতীহঁতে উত্তম কাপোৰ বৈছে বুলি ৰজাক জনালেগৈ৷ তাৰ পাছদিনা তাঁতীহঁতে ফুল দিবলৈ বুলি এসেৰ হীৰা আৰু পাঁচ সেৰ মুকুতা ৰাজ ভঁৰালৰপৰা ৰজাক জনাই লৈ গ’লহি৷ আকৌ মিছামিছিকৈ সিহঁতে মানুহক দেখুৱাই কাঠি বাছি ফুল দিবলৈ লাগি গ’ল৷ তিনদিনমান ফুল দিয়াৰ ভাও দেখুৱাৰ পাছত, কাপোৰ ওলাল বুলি সিহঁতে খবৰ দিলে৷ এটি ভাল দিন চোৱাই ৰজাই দেৱাঙ্গভূষণ পিন্ধাৰ দিন; সেই নিমিত্তে আজিয়েই ঢোল কোবাই শুনাই দিয়া হ’ল যে কাইলৈ ৰজাই দেৱাঙ্গভূষণ বস্ত্ৰ পিন্ধিব, যাৰ ইচ্ছা আছে চাবলৈ যাব পাৰে৷ ৰজাই দেৱাঙ্গভূষণ বস্ত্ৰ পিন্ধিব শুনি নগৰৰ সকলো প্ৰজা ৰজাঘৰলৈ আহিল আৰু তাঁতী কেইটাইও এতা জপা, তাত দেৱাঙ্গভূষণ বস্ত্ৰ আছে বুলি লৈ আহি সেই সভাত উপস্থিত হ’লহি৷ নগৰৰ মানুহত বাজেও গাঁৱৰপৰা বুঢ়া, তিৰুতা, খোৰা, কোঙা, ল’ৰা-ছোৱালী অনেক আহিবলৈ ধৰিলে৷ নগৰ মানুহেৰে দল্‌দোপ-হেন্দোলদোপ্ লাগি পৰিল৷ কাপোৰ পিন্ধোৱাৰ সময় আহিলত তাঁতীহঁতৰ ভিতৰৰ মুখিয়ালটোৱে জপা মেলি মিছামিছিকৈয়ে কাপোৰ এখন উলিৱাব ভাও দেখুৱাই ক’লে “আমি আজি এই দেৱাঙ্গভূষণ বস্ত্ৰ মহাৰাজক পিন্ধাম, যিসকল লোক প্ৰকৃত বাপেকৰ সন্তান তেওঁলোকে হে বস্ত্ৰ দেখিব, যিসকল লোক জহৰা, তেওঁবিলাকে নেদেখে৷” এই বুলি সি মিছামিছিকৈ নতুন চুৰিয়া পিন্ধোৱাৰ ভাও দেখুৱালে, আৰু ৰজাৰ গাৰ কাপোৰ খহাই দি নতুন কাপোৰ গাত মেৰাই দিয়াৰ দৰে দিলে৷তাৰ পাছত সি ক’লে, “ৰাইজসকল, আপোনালোকে ৰজাক এতিয়া বস্ত্ৰ পিন্ধালত কেনে দেখিছে?” সকলোছে দেখিলে, ৰজাক নাঙঠ হে কৰিছে; কিন্তু আচল কথা ভাঙি ক’লে জহৰা হব লাগে বুলি কোনেও সেই কথা কবলৈ সাহ নকৰিলে৷ সেইদেখি সকলোৱে বৰ সুন্দৰ হৈছে বুলি কবলৈ ধৰিলে৷ ইফালে ৰজাই চাই দেখে যে তেওঁ নাঙঠ হে হৈছে, তেওঁৰ গাত একো কাপোৰ নাই৷ কিন্তু কথা ভাঙি ক’লে ৰজাই নিজেই জহৰা হ’ব লাগিব বুলি ৰজাই একো নোকোৱাকৈ মনে মনে থাকিল৷ এনেতে এটা সাহিয়াল মানুহে আগবাঢ়ি ক’লে, “মহাৰাজ, কাটক বা মাৰক, বন্দীয়ে আপোনাক নাঙঠ কৰা যেন দেখিছোঁ৷” তেতিয়া সাহ পাই ইটোৱে বোলে “হয়, আমিও নাঙঠ কৰা যেন হে দেখিছোঁ৷” সিটোৱে বোলে, “আমিও তেনে হে দেখিছোঁ৷” এইদৰে লাহে লাহে সকলো দৰ্শকেই ৰজাক নাঙঠ হে কৰিছে বুলি কবলৈ ধৰিলে৷ ৰজাই বৰ লাজ পালে, আৰু তেতিয়াই সেই তাঁতী কেইটাক কাটিবলৈ কটোৱালক আদেশ দিলে৷ তাঁতী কেইটাই প্ৰাণদণ্ডৰ হুকুম শুনি ৰজাৰ আগত আঁঠু লৈ ক’লে –“মহাৰাজ, আমাকতো কাটিবলৈ হুকুম দিলেই, কাটক; কিন্তু তাৰ আগেয়ে আমি এটি কথা মহাৰাজৰ আগত কওঁ৷ মহাৰাজে দিনক ৰাতি আৰু ৰাতিক দিন পাতিছে৷ আমি বিদেশী মানুহ, পৃথিৱী গোটেইখনত দিন ৰাতি যাক বোলে তাকে বুলি দিনত মহাৰাজৰ আলি ফুৰিছিলোঁ, আৰু পুখুৰীৰ পানী খাইছিলোঁ; মহাৰাজৰ এনে অদ্ভুত হুকুমৰ কথা নাজানিছিলোঁ; তথাপি মহাৰাজে আমাক কাটিবলৈ হুকুম দিছিল৷ মহাৰাজে দিনক ৰাতি বুলি ওলোটা শাস্ত্ৰ কৰিব পাৰে, নাঙঠটোৱে কাপোৰ পিন্ধা বুলিহে চলাব নোৱাৰে? আমি ভাবিছিলোঁ মহাৰাজৰ নিচিনা ক্ষমতাশালী ৰজাই ঠিক ইয়াকো চলাব পাৰিব৷ এতিয়া হে বুজিলোঁ, মহাৰাজৰ সেইটো ক্ষমতা নাই৷” ৰজাই তাঁতীহঁতৰ কথা শুনি ঠিক বুলি সিহঁতক এৰি দিলে আৰু সেই দিনাৰপৰা ৰাতিক দিন কৰা আৰু দিনক ৰাতি কৰা হুকুম ৰদ কৰিলে৷ তাঁতী কেইটাও সোণ, ৰূপ, হীৰা, মুকুতাবোৰ লৈ সিহঁতৰ দেশলৈ উভতি গ’ল৷

*****

কণ আৰু মন

ককা৷-“সোনাই অ’ লৰি আহ৷ আজি ভাল সাধু এটা মনত পৰিছে কওঁ৷”

ককাদেউতাকে মতা শুনি নাতিয়েক লৰি আহি ওচৰত বহিলত, তেওঁ কবলৈ ধৰিলে,-

কোনো এখন দেশত কণ আৰু মন নামে দুটা ভাই-ককাই আছিল৷ কণ বয়সত ডাঙৰ আৰু টেঙৰ৷ মন বয়সত সৰু আৰু নিচেই হোজা আছিল৷ এদিন কণে মনক ক’লে, “বোপা, আমাৰ যে বাপতিকলীয়া বস্তুবিলাক আছে সেইবোৰ আমি দুইটাই দুই সময়ত চলিয়ত কৰোঁ আহাঁ৷” তেতিয়া মনে লাহেকৈ উত্তৰ দিলে,-“ককাই, তুমি কোৱা কথাটো সঁচা, আমাৰ নো বস্তুবিলাক ভিতৰত সোমাই থাকি কি হ’ব? আমি চলিয়তকে কৰোঁহঁক আহাঁ৷” কণে ক’লে, “আমাৰ থকা ফটা-কঁথাখন জাৰকালি ৰাতি মই লৈ শুম, দিনত তুমি লৈ শুবা৷” মনে উত্তৰ দিলে, “বাৰু৷” সেই দিনাৰপৰা ফটা-কঁথাখন দিনত গাত লৈ শোৱে হয়, কিন্তু জহৰ প্ৰতাপত সি শুব নোৱাৰি গাৰপৰা খহাই পেলাই দিব লগাত পৰে৷ এইদৰে মনে ফটা-কঁথাখন কিছুমান দিন লৈ আমনি লাগি দিনত ৰ’দত শুকাই জোকাৰি ধূলি-মাকতি গুচাই দাঙত তুলি থৈ দিয়ে, নিশা কণে গাত লৈ সুখেৰে শুই থাকে৷ মন জাৰত শুব নোৱাৰি নিশা বহি থাকে৷ ইয়াৰ কিছুমান দিনৰ পিছত আৰু এদিন কণে মনক ক’লে, “বোপা, আমাৰ বাৰীৰ যিমানবোৰ গুটিলগা গছ-গছনি আছে তাৰ গুৰি ভাগৰ কামৰ ভাৰ তুমি লোৱাঁ আৰু আগ ভাগৰ ভাৰ মই লওঁ৷” তেতিয়া মনে ক’লে, “বাৰু, লোৱাঁ৷” এই বুলি মনে সেই দিনাৰপৰা গছৰ তলবিলাক চিকুণাই সাৰ, পানী আদি যোগায়; সেই নিমিত্তে অতি সোনকালে গছৰ ফলবোৰ ধৰে, কণে ফলবোৰ নি মহা আনন্দেৰে খাই পেলায়৷ এইদৰে কিছুমান দিনৰ পাছত কণে মনক আকৌ এদিন কলে, “বোপা, আমাৰ যে সেই কলী গৰুজনী আছে তাইৰ আগফাল তুমি লোৱাঁ, পাছফাল মই লওঁ৷” তেতিয়া মনে উত্তৰ দিলে “ককাই, মই তোমাৰ কথা কেতিয়াও দলিয়াই নেপেলাওঁ, এতেকে, তোমাৰ যি ইচ্ছা তাকে কৰাঁ৷” সেই দিনাৰপৰা মনে গৰুজনী খুৱাই-বুৱাই ভালকে বান্ধি-কুন্ধি থয়, কণে গাখীৰটুপি খীৰাই নি খাই থয়৷ কিছুমান দিনৰ পিছত এজনী বুঢ়ীয়ে মনৰ দুখ দেখি তাক সুধিলে, “তুমি কেলৈ ইমান দুখ সহিছা?” সি উত্তৰ দিলে, “বুঢ়ী আই, মোৰ ককায়ে মোক যিহকে কৰিবলৈ কয় তাকেই মই কৰিব লাগিব; কাৰণ তেওঁ মোতকৈ ডাঙৰ৷ এতেকে তেওঁ কোৱা মতেই মই কৰি আছোঁ৷” তেতিয়া বুঢ়ীয়ে ক’লে, “বোপা, তুমি এটা বন কৰিবা,-সেই ফটা-কঁথাখন তুমি দিনত তিয়াই থ’বা; তাকে কৰিলে সি নিশা তিতা ফটা-কঁথাখন লব নোৱাৰি সিও জাৰত দুখ পাব৷ যদি সি সেই কাপোৰখন কেলৈ তিয়ালি বুলি সোধে তেনেহলে তুমি দিনত মোক দিছা, এতেকে মই দিনত যিহকে কৰোঁ তাকেই কৰিম, তোমাৰ তাতে কি হানি?” এই বুলি ক’লেই সি নিৰুপায় হৈ মনে মনে থাকিব৷ আৰু যেতিয়া কণে ফল পাৰিবৰ নিমিত্তে গছত উঠিব, তুমি কুঠাৰখন লৈ ‘মোৰ গুৰিডোখৰ মই কাটি পেলাওঁ’ বুলি কাটিবলৈ যাবা৷ তেতিয়া সি ভয় খাই কাটিবলৈ হাক দিব৷ তুমি নেকাটি উভতি গুচি আহিবা৷ যদি সি কেলৈ এনেকুৱা কৰিছিলি বুলি সোধে, তুমি ক’বা ‘গছৰ গুৰিডোখৰ মোক দিছাই, এতেকে গুৰিডোখৰ মই যিহকে কৰোঁ তাকেই কৰিম, তাত তোমাৰ কি ক্ষতি?’ আৰু গৰুজনী যেতিয়া সি খীৰাবলৈ ধৰিব, তুমি এচাৰি এডাল লৈ তাইৰ কাণে-মূৰে কোব ধৰিবা৷ সি খীৰাবলৈ আমনি পাই তেনেকুৱা কৰিবলৈ হাক দিব৷ যদি সি কেলেই তেনেকুৱা কৰিছিলি বুলি সোধে, তুমি ক’বা যে ‘মোক মুখৰ ফাল দিছাই; এতেকে মই মুখৰ ফালে যিহকে কৰোঁ তাকেই কৰিম, তোমাৰ তাত কি হানি?’ এই বুলি ক’লেই সি সকলো বুজি তোমাৰে সৈতে আগৰ দৰে চলিব৷

 ইয়াৰ পিছত মনে বুঢ়ীৰ কথামতে আচৰিবলৈ ধৰাত, কণে মনক ন্যায়ৰূপে বস্তু আৰু কামৰ ভাগ দিবলৈ ধৰিলে৷ ইয়াৰ পিছত দুয়ো মিলা-প্ৰীতিৰে একেলগে থাকিল৷

*****

বত্ৰিশ লক্ষণীয়া দৰা-কন্যা

“আজি বত্ৰিশ লক্ষণীয়া দৰা কন্যাৰ সাধু” ক’ম বুলি ককাকে নাতিয়েকক ওচৰলৈ চপাই আনি কবলৈ ধৰিলে,-

এজন ৰজাৰ এটি বত্ৰিশ লক্ষণীয়া ল’ৰা হৈছিল৷ ল’ৰাটি ক্ৰমে ডাঙৰ দীঘল হৈ ডেকা হ’লত, ৰজাই ল’ৰালৈ ছোৱালী বিচাৰিবলৈ মন মেলিলে; কিন্তু ৰজাৰ ল’ৰাই ক’লে যে তেওঁ তেওঁৰ নিচিনা বত্ৰিশ লক্ষণেৰে এজনী ছোৱালীৰ নেপালে বিয়া নকৰায়, আৰু সেই ছোৱালী তেওঁ নিজে চাই ল’ব৷ এই কথা শুনি ৰজাই পুতেকক মাতি নি কলে, “বোপা, তুমি বিবাহৰ কন্যা নিজে চাই লবা বুলি শুনি মই বৰ সন্তোষ পাইছোঁ৷ এই বুঢ়া মানুহজন তোমাৰ লগত দিলোঁ; ঘোৰাশালৰ পৰা এটা সুন্দৰ ঘোৰা বাছি নি তুমি বিদেশলৈ যাত্ৰা কৰাঁ৷” ৰজাৰ এই আদেশ পাই কোঁৱৰে ক’লে, “দেউতা, আপোনাৰ আদেশ শিৰোধাৰ্য কৰিলোঁ; কিন্তু মই বিদেশত কিমান দিন কত ঠাইত ফুৰিব লাগিব তাৰ কি ঠিক? এই কাৰণে মোৰ লগত এটা ডেকা মানুহ দিয়ক, বুঢ়া মানুহৰ পৰা মোৰ সুবিধা নহয়৷”

ৰজাই এটা ডেকা মানুহক যুবৰাজৰ লগুৱা কৰি দিলে৷ কোঁৱৰেও ঘোৰাশালৰ পৰা এটা সুন্দৰ তাজী ঘোৰা বাছি লৈ আনন্দেৰে বিদেশলৈ যাত্ৰা কৰিলে৷ কোঁৱৰ এখন সুন্দৰ ৰাজ্যত উপস্থিত হ’লগৈ৷ সেই ৰাজ্যৰ ৰজাৰ এজনী বত্ৰিশ লক্ষণীয়া সুন্দৰী ছোৱালী আছিল৷ কন্যাই তেওঁৰ সখীসকলেৰে সৈতে ওচৰৰ এখন সৰু নদীত স্নান কৰিবলৈ যাওঁতে কোঁৱৰে দেখা পালে, আৰু তেওঁৰ মনৰ জোখাৰে কন্যা দেখি পৰম আনন্দ লভিলে৷ কোঁৱৰে যদিও দূৰৈৰপৰা ৰাজ-কন্যাক দেখিছিল তথাপি ৰাজ-কন্যা আৰু তেওঁৰ সখীসকলে কোঁৱৰক দেখা নাছিল৷ তেওঁলোকে হাঁহি মাতি নানান ধেমালি কৰি নদীলৈ গৈছিল৷ নদীলৈ যোৱা বাটৰ দুয়ো শাৰীয়ে মণিৰাজ, যুতি, তগৰ, বকুল, থলপদ্যু, গুটিমালী আৰু শেৱালি প্ৰভৃতি ফুল ৰমক জমক কৰি ফুলি আছিল৷ সেই সুন্দৰ ফুলনিৰ মাজত ৰাজ-কন্যা আৰু তেওঁৰ সখীসকলক কোঁৱৰে দেৱকন্যাৰ দৰে দেখি বৰ বিমোহিত হৈছিল৷ সেই ফুলনিৰ এটা মণিৰাজ ফুলৰ পাতত কোঁৱৰে তেওঁৰ সকলো বৃত্তান্ত লিখি ৰাজকন্যাই দেখাকৈ থৈ আহিল৷ তাৰ পাছত কোঁৱৰে কি উপায়েৰে কন্যা লাভ কৰিব এই চিন্তাত লাগি গ’ল, আৰু অৱশেষত মালিনীৰ ঘৰত আশ্ৰয় লৈ কাৰ্য্য সিদ্ধিৰ উপায় চিন্তিবলৈ ধৰিলে৷

ইফালে ৰাজকন্যাই সখীসকলেৰে সৈতে গা ধুই উভতি আহোঁতে কোঁৱৰে লিখি থৈ যোৱা ফুলৰ পাতত তেওঁৰ চকু পৰিল৷ তাত লিখা সকলোখিনি তেওঁ পঢ়ি চাই কোঁৱৰৰ ৰূপ, গুণ আদি আৰু কোঁৱৰ মালিনীৰ ঘৰত থাকিব বুলি জানিব পাৰিলে৷ ৰাজকন্যাই সেই ফুলৰ পাত ছিঙি ঘৰলৈ লৈ আহিল৷ ঘৰত তেওঁ কোঁৱৰৰ নামে এখন পত্ৰ লিখি এটা টেমাত কেইখনমান থুৰিৱা তামোলেৰে সৈতে ভৰাই মালিনীৰ হাতত কোঁৱৰলৈ দি পঠালে৷ কোঁৱৰে চিঠি পঢ়ি চালে৷তাত লিখা আছিল যে, দুদিনৰ পাছত ৰাজকন্যাৰ স্বয়ম্বৰ হব; সেই স্বয়ম্বৰৰ দিনা কোঁৱৰে কন্যা অহা দেখা পালেই সোঁহাত আগবঢ়াই দিব আৰু কন্যাইও তেওঁৰ মূৰতে মালা দিব৷কোঁৱৰে চিঠিখন পঢ়ি চাই গাৰুৰ তলত থলে৷ ৰাতি কোঁৱৰৰ টোপনি আহিলত লগুৱাটোৱে চিঠিখন উলিয়াই চাই আকৌ আগৰ দৰেই গাৰুৰ তলতে সুমাই থলে; আৰু সি মনে মনে কোঁৱৰক ঠগি বত্ৰিশ লক্ষণীয়া কন্যাক পাবলৈ ফন্দি পাতিবলৈ ধৰিলে৷

ৰাজকন্যাৰ স্বয়ম্বৰৰ দিনা লগুৱাটোৱে এটা বুধি সাজি মোহিনীভাং আনি ঘোটা কৰিলে৷ কোঁৱৰৰ বাটিত সি ভাং সৰহকৈ দি নিজে নাম-মাত্ৰ ললে৷ঘোটা-ভাং খাই কোঁৱৰ অচেতন হৈ পৰি থাকিল৷ সি কোঁৱৰৰ সাজ পিন্ধি ঘোৰাত উঠি স্বয়ম্বৰৰ ঠাই পালেগৈ৷ কন্যা সমাজলৈ আহিবৰ পৰ হ’লত সি সোঁহাত আগবঢ়াই দিলে আৰু কন্যায়ো কোঁৱৰ বুলি তাৰ মূৰত মালা দিলে৷ লগুৱাটোৱে তেতিয়াই কন্যাৰ সৈতে কোঁৱৰৰ ঘোৰাত উঠি ঘোৰা চেকুৰাই গুচি গ’ল৷ কিছুমান বাট গৈ কন্যাই তাৰ গাৰ দুৰ্গন্ধ পালে আৰু মুখলৈ চাই সি ৰাজকোঁৱৰ নহয় বুলি জানিব পাৰিলে৷ তাৰ পাছত কন্যাই ভাবি চিন্তি তাক ক’লে, “মোৰ বৰ পিয়াহ লাগিছে; যেনেতেনে মতে অলপ পানী আনি দিয়াঁ৷” সি কন্যাৰ সঁচাসঁচিকৈয়ে পিয়াহ লাগিছে বুলি ভাবি, কন্যাক ঘোৰাৰ ওপৰতে ৰাখি, ওচৰৰ এখন নৈৰপৰা পানী আনিবলৈ গ’ল৷ ইফালে কন্যাই মুনিহৰ দৰে সাজ পিন্ধি ঘোৰা চেকুৰাই দিলে৷ সেই দিনা কন্যা গৈ এখন নতুন ৰাজ্যত ওলালগৈ; আৰু সেই ৰাজ্যত তেওঁৰ নাম বাহুবল বুলি চিনাকি দিলে৷ সেই ৰাজ্যত এটা বৰ ভয়ানক ৰাক্ষস আছিল৷ সেই ৰাক্ষসে ৰাজ্যত বহুত উপদ্ৰৱ কৰি মানুহৰ সুখ-শান্তি নাইকিয়া কৰিছিল; ৰাজ্যৰ মানুহবিলাকে বাহুবলক সেই ৰাক্ষস মাৰিব পাৰিব নে নোৱাৰে এই কথা সোধাত তেওঁ অনায়াসে পাৰিব বুলি ক’লে৷ ৰাইজে এই কথা ৰজাত জনালেগৈ৷ ৰজাই আনন্দ পাই ৰাক্ষস মাৰিব পাৰিলে বাহুবলক তেওঁৰ নিজৰ কন্যা আৰু অৰ্দ্ধৰাজ্য দিব বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰিলে৷ বাহুবলে এডাল ডাঙৰ শূল গঢ়াবলৈ ৰজাক ক’লে৷ ৰজাই দুদিনৰ ভিতৰতে শূলডাল গঢ়োৱাই দিলে৷ বাহুবলে মৰণলৈ ভয় এৰি সেই শূল লৈ ভৰ দুপৰৰ সময়ত ৰাক্ষস মাৰিবলৈ গ’ল; কাৰণ ৰাক্ষসে ৰাতি মানুহ গৰু আদি খাই দুপৰীয়া ধোবাং-জুৰি এজোপা ডাঙৰ বৰ-গছৰ তলত শুই থাকে৷ বাহুবলে দেখিলে যে ৰাক্ষসৰ বৰ টোপনি৷ হাতত সাৰে, ভৰিত সাৰে লাহে লাহে তেওঁ ওচৰ চাপি গৈ ৰাক্ষসৰ মেল খাই থকা মুখত শূলডাল ঠাহি ভৰাই দিলে৷ ৰাক্ষসে ডেডাউৰি মাৰি তৎক্ষণাৎ মৰি থাকিল৷ ৰাক্ষসৰ ডেডাউৰি শুনি বাহুবলক খালে বুলি সকলোৱে অনুমান কৰিছিল; কিন্তু যেতিয়া ৰাক্ষস মাৰি তেওঁ ওলালহি তেতিয়া সকলোৱে দেখি তেওঁক নানান প্ৰশংসা কৰিবলৈ ধৰিলে৷ ৰজাই তেওঁৰ প্ৰতিজ্ঞামতে বাহুবলক কন্যা দান কৰিবলৈ ধৰিলত, বাহুবলে কিছুদিনৰ পাছত হে বিয়া কৰাব বুলি ক’লে আৰু ৰজাৰ পদূলিতে এতিয়া এটা ঘৰ সজাই দিয়াবলৈ মাথোন ৰজাক খাটিলে৷ ৰজাই আনন্দেৰে বাহুবলক পদূলিতে এটা সুন্দৰ ঘৰ সজাই দিয়ালে৷ বাহুবলে সেই ঘৰতে বহি দিনে-ৰাতিয়ে অহা-যোৱা কৰা মানুহ চাবলৈ ধৰিলে৷

লগুৱাটোৱে কন্যাক ঘোৰাত তুলি লে যোৱাৰ পাছত, সন্ধ্যা সময়ত ৰাজকোঁৱৰৰ গাত তত আহিল, ভাঙৰ ৰাগিয়ে এৰিলে৷ তেওঁ শোৱাপাটিৰ পৰা উঠি, দুষ্ট লগুৱাটোৱে তেওঁক ফাঁকি দিলে বুলি জানিব পাৰিলে৷ পিছদিনা ৰাতিপুৱাই তেওঁ সেই ঠাইৰপৰা গুচি গ’ল৷ কোঁৱৰ কন্যাৰ বেজাৰত বলিয়াৰ দৰে হ’ল৷ বলিয়ালি কৰি এমাহ ফুৰি ফুৰি কোঁৱৰ সেই কন্যা থকা ৰাজ্যতে ওলালগৈ৷ কন্যাই কোঁৱৰক চিনি পাই মাতি নি তেওঁৰ বিষয়ে অচিনাকিভাৱে সকলো কথা সুধি ললে৷ তাৰ পাছত তিৰোতাৰ সাজ পিন্ধি তেওঁ যেতিয়া কোঁৱৰৰ ওচৰ চাপিল তেতিয়াহে কোঁৱৰে কন্যাক চিনি পাই অতি আনন্দ পালে৷

ইপিনে লগুৱাটোৱে পানী আনি কন্যাক নাপাই সিও কোঁৱৰৰ দৰে বলিয়া হ’ল৷ বলিয়ালি কৰি গৈ থাকোঁতে থাকোঁতে এদিন সি ভটংকৰে কন্যা থকা ঠাইতে ওলালগৈ৷ কন্যাই তাক চিনি পাই মতাই সকলো কথা সুধিলে৷ ছদ্ম কৰি থকা কন্যাক সি চিনি নাপাই ক’লে, “মই এইবাৰ তাইক পালে ওভোতাই ছাল বখলিয়াই তাত লোণ-খাৰ সানিম৷” তাৰ পাছত কন্যাই নিজৰ সাজ পিন্ধিলত সি কন্যাক চিনিব পাৰি আচৰিত মানিলে৷ তেতিয়া কন্যাৰ আদেশমতে ৰজাৰ মানুহে তাক ধৰি তাৰ ওভোতাই ছাল বখলিয়াই লোণ-খাৰ সানি শাস্তি দিলে৷ সি যন্ত্ৰণা ভোগ কৰি মৰি থাকিল৷

অৱশেষত কন্যাই নিজৰূপে সকলোৰে আগত দেখা দিলে৷ ৰাজ্যৰ ৰজা প্ৰজা সকলোৱে ঘটনাটো দেখি শুনি আচৰিত মানিলে৷ বত্ৰিশ লক্ষণীয়া ৰাজকন্যাৰ আদেশ অনুসাৰে সেই দেশৰ ৰজাই ৰাজকন্যাক কোঁৱৰলৈকে বিয়া দিলে আৰু অৰ্দ্ধ ৰাজ্যও এৰি দিলে৷ এইদৰে দুজনী সুন্দৰী কন্যা আৰু অৰ্দ্ধৰাজ্য লাভ কৰি ৰাজকোঁৱৰ স্বদেশলৈ উভতি আহিল৷ ৰজাইও পুতেকৰ সৌভাগ্য দেখি আনন্দ মনেৰে কাল কটাবলৈ ধৰিলে৷

*****

বামুণ আৰু বামুণী

আজি নাতিয়েকে ককাকৰ পিঠিত ওলমি পৰি ককাকক মাতিছে হে মাতিছে, ককাকে নামাতে৷ ককাকৰ খং৷

নাতি৷-“ককাদেউতা, মোক নামাতা নো কিয়?মইনো কি জগৰ লগালো?”

ককা৷-“বৰ জগৰ লগাইছ; সেইদেখি নামাতো৷”

নাতি৷-“কি জগৰ লগালো কোৱাচোন? মোৰ দেখোন মনত নপৰে৷”

ককা৷-“আজি গধূলি তই দেউতাৰৰ আগত মিছা কথা কৈছিলি কিয়?”

নাতি৷-“কি মিছা কথা?”

ককা৷-“দেউতাৰে যেতিয়া সুধিছিল, তই আজি দুপৰীয়া বৰষুণ জাকত বাহিৰলৈ ওলাই তিতিছিলি নে নাই, তই কলি ‘নাই ওলোৱা, নাই তিতা৷’ তোৰ মাৰে দেখোন মোক কৈছে, বোলে তই তুলাপাতৰ নাও সাজি বৰষুণৰ ডোঙা বন্ধা পানীত উটাই দি, পানীত খেদ্‌খেদাই আছিলি?”

নাতি৷-“দেউতাই শুনিলে মাৰিব বুলি ভয়ত তেনেকৈ কৈছিলো; আৰু নকওঁ৷”

ককা৷-“নকবি বুলি মনতে সৈ কাঢ়৷ ভয়তে হওক বা ধেমালিতে হওক কোনোকালে মিছা কথা কব নাপায়৷ মিছাৰ সমান পাপ নাই৷ সঁচাৰ সমান পুন্য নাই৷ আজিৰপৰা মোৰ কুটুম, তই কেতিয়াও মিছা কথা নকবি৷ বাৰু নকওঁ বুলি সৈ কাঢ়িছ যেতিয়া মোৰ খং মাৰ গ’ল৷ আহ এতিয়া সাধু কওঁ,”----

একালত এখন দেশত এজন বৰ দুখীয়া বামুণ আছিল৷ বামুণে ধন-বিত ঘটি বামুণীক আনি দিব নোৱাৰে দেখি বামুণীয়ে বামুণক নিতৌ টান কথাৰে কৰচি থাকে৷ এদিন বামুণীয়ে বামুণক ক’লে, “আমাৰ ৰজাৰ ঘৰলৈকে যোৱাঁচোন; দেশৰ অতবোৰ বামুণে গৈ চোলোখ মাতি ৰজাক আৰ্শীব্বাদ কৰি পইচা আনিব লাগিছে, তুমি হে নোৱাৰাঁ? তুমিনো গৈ সঁচাই মিছাই চোলোখ এটা মাতি এজোলোকা আৰ্শীব্বাদ দি পাই-পইচা গোটাচেৰেক আনিব নোৱাৰা নে?” বামুণীৰ কথা শুনি বামুণে ক’লে, “তইতো মুখেৰে কব পাৰ, কিন্তু লুইতেহে জানে বঠাৰ কোব কিমানলৈ বহে৷ মই যে ধূই পানী এটোপা খাবলৈকো আৰ্শীব্বাদ এঘাৰ নাজানো আৰু শ্লোক এটাও নাজানো, সেইটো তোৰ ভূ আছে নে নাই?” বামুণৰ এই কথা শুনি ঘৈণীয়েকে খঙেৰে ক’লে, “যোৱা দেও হে, তুমি নো তেনেহ’লে কিহৰ মতাটো? আৰ্শীব্বাদ একাষাৰ দিবও নাজানা, চোলোখ এটাও মাতিব নাজানা, মিছাতে বামুণ জনম পালা৷বোলোঁ, মই কৈছোঁ তুমি যোৱাঁ ৰজাৰ ঘৰলৈ; যাওঁতে বাটত যিহকে দেখা তাকেই সঁচাই মিছাই চোলোখৰ নিচিনা কৰি সাজি ৰজাৰ আগত সৰসৰ কৰে মাতি দিবা কোনে নো ধৰিব?”

বামুণে বামুণীৰ কথাকে সাৰোগত কৰি লৈ “বাৰু যাম” বুলি ক’লত, বামুণীয়ে গা-পা ধুই ৰান্ধি-বাঢ়ি ভালকৈ বামুণক এসাজ খুৱাই ৰজাৰ ঘৰলৈ পঠিয়াই দিলে৷

বামুণ ওলাই গৈ বাটৰ কেউফালে চাই-চিতি যাওঁতে,প্ৰথমতে এটা এন্দুৰক মাটি খানি থকা দেখি সেই কথাকে শ্লোকৰ নিচিনাকৈ সাজিবলৈ মন কৰি “খুচুৰ-খুচুৰ মাটি খোচোৰা:” বুলি মনতে সাজি থলে৷তাৰ পিছত তেওঁ অলপমান গৈ,এটা মানুহে শাকনি-বাৰীত সোমাই শাক নিৰাই থকা দেখি সেইটো কথাও মনতে ইদৰে শ্লোক কৰিলে,- “কুচুটি-মুচুটি বহি কিং কৰা:”৷ তাৰ পিছত অলপমান গৈ বামুণে দেখিলে যে এটা বলদ গৰু সেই ফাললৈকে আহিছে; তাৰ পিঠিত এটা বগলী উঠি আছে আৰু বগলীটোৱে দূৰৰপৰা বামুণক ডিঙি মেলি মেলি চাইছে৷ ইয়াকে দেখি বামুণে আগৰ দৰেই আৰু দুফাকি শ্লোক ৰচনা কৰিলে,- “এখুজি দুখুজিকে কলৈ যোৱা:৷ডিঙি মেলিং মেলিং কালৈ চোৱা:৷৷” ইয়াৰ পিছত অলপ বাট গৈ বামুণে এজোপা লাওগছত ফুল ফুলি থকা দেখি আৰু এফাকি শ্লোক সাজিলে,-“লাও ফুলং ফুলা:৷” ইয়াৰ অলপপৰৰ পিছত ৰাজসভাৰ ওচৰাওচৰি হওঁতেই বামুণে তেওঁৰ ওচৰচুবুৰীয়া চিনাকি পেটগাধৰি নামৰ বামুণক দেখি আৰু এচৰণ শ্লোক সাজিলে-“পেট গাধৰি বাপু কলৈ যোৱা:৷”

কিছু পৰৰ মূৰত বামুণ ৰাজসভাত ওলালগৈ, আৰু ৰজাক দেখি তলত দিয়া “শ্লোকটো” মাতি তেওঁ “মহাৰাজৰ কুশল হওক”বুলি আৰ্শীব্বাদ কৰিলে,-

“খুচুৰ-মুচুৰ মাটি খোচৰা:৷

কুচুটি-মুচুটি বহি কিং কৰা:৷

এখুজি দুখুজিকৈ ক’লৈ যোৱা:৷

ডিঙি মেলিং মেলিং কালৈ চোৱা:৷৷

লাও ফুলং ফুলা:৷

পেট-গাধৰি বাপু ক’লৈ যোৱা:৷৷”

ৰজাই এই “শ্লোক”টো শুনি বিস্ময় মানি বামুণক তাৰ অৰ্থ ভাঙিবলৈ ক’লত বামুণে, কাটে মাৰে যি কৰে কৰক বুলি ভয়ত কঁপি কঁপি, আদিৰেপৰা অন্তলৈকে সকলো কথা ৰজাৰ আগত ভাঙি ক’লে৷ বামুণৰ কথা শুনি ৰজাই বামুণক হোজা দেখি তেওঁলৈ মৰম লাগি এচৰু ৰূপ আৰু এচৰু সোণ তেওঁক দি পঠিয়াই দিলে৷ ৰজাই বামুণক ৰূপ-চৰু আৰু সোণ-চৰু দিওঁতে পেট-গাধৰি বাপুও ৰজাৰ সভাতে থাকি সেইটো দেখি আছিল৷

বামুণে সোণ-ৰূপ দুচৰু কৈ ঘৰলৈ উভতি আহি মিচিক্‌কৰে হাঁহি বামুণীৰ আগত বাকি দিলে৷ বামুণীয়ে ইমানবোৰ সোণ-ৰূপ দেখি আনন্দত উত্ৰাৱল হৈ গিৰিয়েকক সুধিলে,- “কোৱাঁচোন কোঁৱা, তুমি নো ক’ত ইমানবোৰ সোণ-ৰূপ পালা?” বামুণে নিজক গধুৰ কৰি মিচিকীয়াই গহীনকৈ ঘৈণীয়েকক ক’লে,-“এতিয়া যাচোন যা, ৰন্ধা-বঢ়া কৰগৈ৷জিৰাই-শঁতাই খাই-বৈ লওঁ,তাৰ পিছত শোওঁতে শোৱাপাটীত ক’ম৷” এই কথা শুনি বামুণীয়ে আনন্দটো মনৰ চুঙাত হেঁচা মাৰি সুমাই সোপা দি থৈ সোণ-ৰূপবোৰ বুটলি, সামৰি-সুতৰি ভালকৈ থৈ দিলে আৰু তেতিয়াই ততাতৈয়াকৈ গা ধুই এগাল ৰান্ধিলেগৈ৷

ভাত-পানী খাই উঠি বামুণ বামুনীয়ে শোৱাপাটীত উঠলতে, বামুণীয়ে গিৰিয়েকক সেই সোণ-ৰূপৰ কথা সুধিলত গিৰিয়েকে কবলৈ ধৰিলে৷

ইফালে বামুণ-বামুণীৰ ওচৰ-চুবুৰীয়া কিৰ্পিণ যক্ষ পেট-গাধৰি নামৰ বামুণজনে, দুখীয়া বামুণটোৱে একেদিনৰ ভিতৰতে ইমানবোৰ সোণ-ৰূপ পোৱা দেখি তাৰ শ্ৰী সহিব নোৱাৰি, সেইবোৰ চুৰ কৰি নিবৰ মনেৰে বামুণৰ শোৱনি-ঘৰৰ পিৰালিত বহি লাহে লাহে সিন্ধি খানিবলৈ ধৰিছে৷ বামুণে ঘৈণীয়েকৰ আগত, প্ৰথমতে তেওঁ ৰজাৰ আগত কি শ্লোকফাকি মাতিছিল ক’লে,-

“খুচুৰ-মুচুৰ মাটি খোচৰা:৷”

চোৰে সিন্ধি খানি থাকোঁতেই এই কথা শুনি ভাবিলে যে গিৰিহঁতে এই কথাই তাকহে কৈছে৷ ইয়াকে সি ভাবি সিন্ধি খানিবলৈ এৰি, পিৰালিত কুঁচি-মুচি বহিল৷ সিফালে বামুনেও ৰজাৰ আগত কোৱা দ্বিতীয়ফাকি “শ্লোক” ঘৈণীয়েকৰ আগত মাতিলে,-“কুচুটি মুচুটি বহি কিং কৰা:৷” এই কথা চোৰৰ কাণত পৰিলতে সি ভাবিলে, তাক সেইদৰে বহা দেখিহে গিৰিহঁতে এই কথা কৈছে৷ সেইদেখি সি তাৰ পৰা উঠি এখুজি-দুখুজিকৈ যাবলৈ ধৰিলে৷ ইফালে বামুণে ঘৈণীয়েকৰ আগত তৃতীয়ফাঁকি “শ্লোক” মাতিলে,-“এখুজি দুখুজিকৈ কলৈ যোৱা:৷” এইবাৰ চোৰৰ কাণত এই আষাৰ পৰিলতে সি ভাবিলে “মই ধৰা পৰিলোঁ৷” গিৰিহঁতে তাক ধৰিবলৈ আহিছে যেন ভাবি সি ডিঙি মেলি চাওঁতেই শুনিলে,-“ডিঙি মেলিং মেলিং কালৈ চোঁৱা:?” এই আষাৰ কথাও গিৰিহঁতে চোৰকে কৈছে যেন ভাবি, লুকাবৰ মনেৰে চোৰ ওচৰেৰে এজোপা লাওগছৰ মাজত সোমালগৈ৷ ইপিনে বামুণে পঞ্চম আৰু ষষ্ঠফাকি “শ্লোক” মাতি ঘৈণীয়েকক শুনালে,-“লাও ফুলং ফুলা:৷” “পেটগাধৰি বাপু ক’লৈ যোৱাঁ:৷” পেট-গাধৰি বামুণ চোৰে সেই কথা শুনি তাৰ আচল মানে বুজিব নোৱাৰি, ধৰা পৰিলোঁ বুলি ভাবি, লাওৰ মাজৰপৰা ওলাই চোতাললৈ আহি বামুণক মাত লগালে,-“যি হ’ল হ’ল, এই কথা আৰু কাৰো আগত নকবি বোপাই৷” বাহিৰত পেট-গাধৰিৰ মাত শুনি গিৰিয়েকে ওলাই আহি তাৰ হাত দুখনত ধৰি পেলালে৷ বামুণীয়ে চোৰক ক’লে, “যদি কাকো কব নেলাগে, তেন্তে তোমাৰ ঘৰৰ লোটা, বাটি, কাঁহী, কলহ, বয়বস্তুবোৰ আমাক দিঁয়া৷” পেট-গাধৰিয়ে এই কথাটো উলিয়ালে তাৰ সৰ্ব্বনাশ হব জানি গোসাঁইৰ শপত খাই ক’লে যে, কাইলৈ পুৱাই সি তাৰ বয়বস্তুবোৰ বামুণ বামুণীক আনি দি যাবহি, সিহঁতে যেন সেই কথা কাৰো আগত নুলিয়ায়৷ এই কথাত বামুণ বামুণী মান্তি হৈ পেট-গাধৰিক এৰি দিলে৷

পিছদিনা পেট-গাধৰিয়ে তাৰ বয়বস্তু সোপাকে আনি বামুণ-বামুণীক দিলে; আৰু তাৰ পিছত দুয়ো চহকী হৈ মহাসুখে খাই-বৈ থাকিল৷

*****

অবুজ ৰজাৰ বিবুজ মন্ত্ৰী

ককা৷- “বাপু অ’, ওচৰ চাপি আহ; আজি তোক এটা সাধু ক’ম, তাৰ নাম অবুজ ৰজাৰ বিবুজ মন্ত্ৰী৷ তই মোৰ পিঠিত হাত দি পকা ঘামচিবোৰ মাৰি দেচোন৷ চাবি, যি বোৰত নখ দিলে পুট্ পুট্ কৰে উঠিব সেইবোৰকে হে মাৰিবি, কেচাবোৰত নখ নিদিবি৷”

নাতি৷-“ককাদেউতা, তুমি ভয় নকৰিবা, মই ঘামচি মাৰিব জানো৷ তুমি অবুজ ৰজাৰ বিবুজ সাধু কোৱা; পলম নকৰিবা; মই শুনিবলৈ উত্ৰাৱল হৈ পৰিছোঁ৷”

এক ৰজা আছিল৷ এদিন তেওঁৰ ওচৰৰ আন এজন ৰজাই মানুহ এতাৰ হাতত চিঠি এখন দি তেওঁলৈ এই কথা কেইটা সুধি তাৰ উত্তৰ খুজি পঠিয়ালে,-“অবুজ ৰজা কোন? আৰু অবুজ ৰজাৰ বিবুজ মন্ত্ৰী কোন?” এওঁ ৰজা তো চিঠি পঢ়ি অবাক৷ এওঁ ভাবি নাপালে,-ৰজা যদি অবুজ হ’ল, মন্ত্ৰীনো বিবুজ হ’ব কেনেকৈ? আৰু ভালৰ নো বেয়া হ’ব কেনেকৈ? বেয়াৰেই বা ভাল হ’ব কেনেকৈ? যি বেয়া বেয়াই; যি ভাল ভালেই৷ ৰজাই ভাবি-চিন্তি একো নেপাই মন্ত্ৰীক সুধিলে৷ মন্ত্ৰীয়ে ক’লে “মহাৰাজ, আপুনি কিছু দিনৰ সময় লওক; পিছত সেই সময়ৰ ভিতৰত কিবা এটা কৰিব লাগিব৷” ৰজাই সেই কথামতেই এবছৰৰ সময় লৈ তাৰ ভিতৰতে উত্তৰ দিম বুলি চিঠি অনা মানুহটোক বিদায় দিলে৷ এইদৰে কিছুদিন আছে, সময়ো লাহে লাহে যাব ধৰিছে৷ এদিন ৰজাৰ হঠাৎ সেই চিঠিৰ আৰু প্ৰশ্নৰ কথা মনত পৰাত তেওঁ মন্ত্ৰীক সুধিলে-“মন্ত্ৰী, আজি ইমান দিন হ’ল, ক’তা দেখোন অমুক ৰজাই লিখা প্ৰশ্নকেইটাৰ উত্তৰ আজিলৈকে নিদিলা?” এই কথাত মন্ত্ৰীয়ে ক’লে, “মহাৰাজ৷ তেনেহলে মোক কিছু দিনৰ নিমিত্তে বিদায় দিব লাগে৷ এই সময়ৰ ভিতৰত মই যেনেতেনে মতে প্ৰশ্ন কেইটাৰ উত্তৰ দিম৷” ৰজাই ক’লে, “বাৰু তোমাক যিমান দিনৰ আৱশ্যক বিদায় দিলোঁ; এতিয়া যাতে মই লাজত নপৰোঁ তাৰ দিহা কৰাঁ৷” মন্ত্ৰীয়ে “ভাল মহাৰাজ, তাৰ নিমিত্তে কোনো চিন্তা নাই, এতিয়া মই আহিলোঁহে” এই বুলি ঘৰলৈ গ’ল৷

তাৰ পিছদিনা মন্ত্ৰীয়ে খাই-বৈ বেশচন কৰি, সেই ওচৰ চুবুৰীয়া ৰজাৰ নগৰৰ ফালে খোজ ললে৷ এইদৰে ক্ৰমান্বয়ে কেইবাদিনেও গৈ মন্ত্ৰী সেই ৰজাৰ নগৰ পালেগৈ, কিন্তু গধূলি হোৱাৰ গতিকে নগৰৰ ভিতৰলৈ নোসোমাই ৰাতিটো বাহিৰতে আন কোনো ঠাইত থাকি কটাবলৈ মন কৰি এজনী নটীয়ে তাত আশ্ৰয় ললেগৈ৷ নটীয়ে বৰ আদৰ-সাদৰকৈ তেওঁক তাতে থাকিবৰ নিমিত্তে দিহা কৰি দিলে৷ মন্ত্ৰীয়ে ৰাতিটো তাতে কটাই পিছ দিনা ৰাতিপুৱাই যাবলৈ ওলোৱাত নটীয়ে সুধিলে, “ডাঙৰীয়া, আপুনি নো ক’ৰ মানুহ ক’লৈ যাব লাগে?” মন্ত্ৰীয়ে “মই বেপাৰী মানুহ; ৰজাৰ নগৰলৈ যাবলৈ আহিছোঁ” বুলি কৈ তাৰপৰা বিদায় লৈ ৰজাৰ হাউলীৰ মুখে যাবলৈ ধৰিলে৷ এইদৰে গৈ থাকোঁতে তেওঁ বাটত তিনি-মূৰীয়া বুঢ়া এটা বহি থকা দেখিলে৷ বুঢ়াই বাটেদি যাকে যোৱা দেখিছে তাৰ ফাললৈকে হাতজোৰকৈ পইচা খুজিছে৷ মন্ত্ৰী সেইখিনি পালতে, বুঢ়াই সেইদৰে হাতজোৰকৈ পইচা খোজাত, মন্ত্ৰীয়ে সুধিলে, “বুঢ়া, তই নো এইদৰে কিয় আছ? তোক পোহপাল কৰোঁতা নো কোনো নাইনে?” এই কথাত বুঢ়াই চকুলো টুকি ক’বলৈ ধৰিলে,-“ডাঙৰীয়া মোৰ কথা নো কি ক’ম; আগ বয়সত মই ৰজাৰ দুৱৰী আছিলোঁ৷ যিমান দিন গাত বল আছিল কাম কৰিলোঁ, এতিয়া বুঢ়া হ’লোঁ, কাম কৰিব নোৱাৰা হ’লোঁ; সেইদেখি ৰজাই মোৰ কামত আন এটাক ৰাখি মোক বিদায় দিলে৷ হাতত যি দুটা চাইচা পইচা আছিল, ভাঙি খালোঁ; সেই কেইটা ঢুকালত এইদৰে ইয়াতে বহি, মানুহ যোৱা দেখিলে পইচা খোজোঁ৷ কাৰবাৰ মন গ’লে দুই চাৰি পইচা দিয়ে; কেতিয়াবা আকৌ শুদা হাতেই ঘৰলৈ উভতি যাব লগাত পৰোঁ৷ মোৰ ল’ৰা-ছোৱালীও কোনো নাই৷” বুঢ়াৰ কথা শুনি মন্ত্ৰীয়ে বুঢ়াক ৰূপ এটকা দি আকৌ যাবলৈ ধৰিলে৷ এইদৰে গৈ বেলি এপৰমান যোৱাত তেওঁ ৰজাৰ সভাত সোমালগৈ; কিন্তু সেইদিনা তেওঁক ৰজাই কোনো কথাকেই নুসুধিলে৷ এইদৰে তেওঁ দুই তিন দিন সভালৈ গৈ তাতে বহি থাকে, আৰু মাজে মাজে একেষাৰ দুআষাৰ কথা কয়৷ সেই কথাবিলাক ৰজাৰ মনত খাই পৰাত এদিন তেওঁক ৰজাই ওচৰলৈ মাতি নি সুধিলে, “তুমি ক’ৰ মানুহ? ক’লৈ যাব লাগে? আৰু মোৰ সভালৈকে বা অহাৰ সকাম কি?” এই কথাত মন্ত্ৰীয়ে ক’লে, “মহাৰাজ৷ মই বিদেশী মানুহ, দেশ চাই ফুৰিছিলোঁ; মহাৰাজৰ নাম শুনি দেখা হবৰ মনেৰে হে এই সভালৈ আহিছিলোঁ; মহাৰাজৰ দয়া হ’লে ইয়াতে থাকিবও পাৰোঁ৷” মন্ত্ৰীৰ কথা শুনি ৰজাই ক’লে, “বাৰু তুমি ইয়াতে থাকাঁ, আজিৰপৰা তোমাকো এই সভাৰ এজন সভাসদ পাতিলোঁ৷” এই কথাত মন্ত্ৰীয়ে ৰজাক সেৱা কৰি সেই দিনাৰেপৰা ৰাজসভাৰ সভাসদ হৈ থাকিল৷ এইদৰে তাত থাকোঁতে থাকোঁতে ৰজাই তেওঁৰ কথা-বতৰা শুনি আৰু কাম-কাজ দেখি তেওঁৰ ওপৰত বৰ সদয় হ’ল আৰু লগে লগে তেৱোঁ খোপে খোপে উধাবলৈ ধৰিলে৷ এইদৰে অলপ দিনৰ ভিতৰতে তেওঁ ডেকা-মন্ত্ৰীৰ বাব পালে৷ সেই কামো এনে সুন্দৰ ৰূপে চলাবলৈ ধৰিলে, যে ৰজাই তেওঁৰ কাম-কাজবিলাকত মোহ গৈ শেহত তেওঁৰ একেজনী ছোৱালীকে তেওঁলৈ বিয়া দি ওচৰতে সুন্দৰৰূপে তেওঁৰ ঘৰ-বাৰী কৰাই দিয়ালে৷

এইদৰে কিছুদিন যোৱাৰ পিছত এদিন ৰজাৰ কোঁৱৰে ডেকা-মন্ত্ৰীক অৰ্থাৎ তেওঁৰ বৈনায়েকক ক’লে যে তেওঁলোক দুয়ো এদিন মৃগয়ালৈ যাবৰ মন কৰিছে; তেওঁৰ মত কি? মন্ত্ৰীয়ে কোঁৱৰৰ কথাত মত দিলত, পিছদিনাই দুয়ো মৃগয়ালৈ যাবলৈ ওলাল৷ দুয়ো দুটা ঘোঁৰা লৈ হাবিৰ ফাললৈ গ’ল৷ হাবিয়ে হাবিয়ে গোটেই দিন দুয়ো ঘূৰি ঘূৰি দুয়োৰো ভিতৰত আবেলি পৰত এটা পহু মাৰিলে৷ কিন্তু পহুটো আনে কেনেকৈ? লগত মানুহ বা হাতী নাই; কাজেই দুয়ো কথা-বতৰা হৈ থিৰ কৰিলে যে পহুৰ মূৰটোকে কাটি লৈ যোৱা যাওক৷ সেইমতেই পহুৰ মূৰটো কাটি কাপোৰেৰে ভালকৈ বান্ধি মন্ত্ৰীয়ে ঘোৰাৰ পিঠিত তুলি লৈ ঘৰৰ ফালে আহিবলৈ ধৰিলে৷ সেই বাটেদি আহোঁতে আকৌ ৰজাৰ কোঁৱৰৰ শহুৰেকৰ ঘৰ পায়৷ গধূলি হোৱা দেখি শহুৰেকৰ ঘৰৰ ওচৰ পাই ৰজাৰ কোঁৱৰে মন্ত্ৰীক ক’লে, “মই আজি ৰাতি ইয়াতে থাকোঁ, কাইলৈ ৰাতিপুৱাতে ঘৰলৈ যাম, আপুনি যাওক৷” এইবুলি ৰজাৰ কোঁৱৰ শহুৰেকৰ ঘৰত সোমাল আৰু মন্ত্ৰী নিজৰ বাহৰৰ ফালে যাবলৈ ধৰিলে৷ ঠিক গধূলি পৰত মন্ত্ৰীয়ে ঘৰ পায়েই সেই পহুৰ মূৰটো সেইদৰে বান্ধেৰেই, ভিতৰৰ শোৱা কোঠালীলৈ হাতত ওলোমাই লৈ গৈ তাতে সেইটো থৈ ঘৈণীয়েকক সুধিলে, “চিপৰাংখন ক’ত আছে?” ঘৈণীয়েক তধা লাগিল৷ দিনৰ দিনটোৰ মূৰত এই ৰাতি ওলাইছেহি, তাতো একেষাৰ কথা-বতৰা নাই, আহিয়েই বোলে চিপৰাংখন দে৷ ইয়াৰ নো মানে কি? ঘৈণীয়েকে গিৰিয়েকক ক’লে, “অলপ বহকচোন, কি নো হ’ল? চিপৰাঙেৰে নো ৰাতিখন এতিয়া কি কৰে?” মন্ত্ৰীয়ে কলে, “একো হোৱা নাই, চিপৰাংখন আনাচোন বাৰু৷” ৰজাৰ জীয়েকৰ মনত কথাটো ভালকৈ নেলাগিল, সেইদেখি তেওঁ আকৌ সুধিলে, “নহয়, কিবা এটা হৈছে; মোক আপুনি ফাঁকি দিছে; কি নো হৈছে কওকচোন৷” ঘৈণীয়েকৰ কথাত মন্ত্ৰীয়ে কলে, “উহু, মই ক’ব নোৱাৰো৷ব ৰ ডাঙৰ কথা এটা হৈছে৷ ক’লেই ৰজাই কেনেবাকৈ জানিব পাৰিলে মোক কাটিব৷” এই কথা শুনি ঘৈণীয়েকে ক’লে, “এনেনো ডাঙৰ কথা হ’ল নে, ক’লেই ৰজাই আপোনাক কাটিব? আৰু কটা যোৱা কথাটো নো মই আনক ক’বলৈ কি হৈছে?” তথাপি গিৰিয়েকে “নহয় বুজিছানে কেনেবাকৈ ক’ৰবাত ওলাই পৰিব; ৰজাই সুংসুত্ৰ পালে মোক যে জীয়াই এৰিব সেইটো নহয়৷ ক’ৰবাত তোমাৰ মুখৰপৰাও ওলাব পাৰে; এতেকে নেলাগে শুনিব, থাকা৷” গিৰিয়েকৰ কথা শুনি জীয়েকে মন্ত্ৰীৰ গাত ধৰি ক’লে, “মই এই আপোনাৰ গা ছুই কৈছোঁ, কাৰো আগত নুলিয়াওঁ৷ এতিয়া কি হৈছে মোক কওক আৰু আপোনাৰ এটা বিপদ হ’লে মোৰ জানো নহয়?” এই কথাত মন্ত্ৰীয়ে বৰ বেজাৰকৈ কবলৈ ধৰিলে,-“নুশুনা হ’লেই ভাল আছিল৷ তুমি কোনোমতেই নেৰা যেতিয়া কি কৰিম আৰু? কওঁ শুনা,-আজি বৰ ভয়ানক কাণ্ড এটা হ’ল৷ তোমাৰ ককাইদেউয়েৰাৰে সৈতে মই মৃগয়ালৈ গৈছিলোঁ৷ হাবিত এটা পহু দেখি তাৰ ওচৰলৈ যাবলৈ ধৰোতেই পহুটো বিন্বাশবদে লৰ মাৰিলে; আমিও পিছে পিছে খেদি গলোঁ৷ এইদৰে যাওঁতে যাওঁতে হাবিত তোমাৰ ককাইদেউয়েৰা গ’ল এফালে, মই গ’লো এফালে৷ কিছু দূৰ গৈ, আনফালে কিহবাই হাবিবোৰ লৰাই লৰি যোৱা দেখিলোঁ৷ মই পহু বুলি সেইফালে পোনাই কাঁড় মাৰি দিলোঁ, আৰু তাৰ পিছতে ময়ো সেই খিনিলৈ গৈ দেখোঁ যে সেইটো পহু নহয়, তোমাৰ ককাইদেউয়েৰাকহে মাৰিলোঁ৷ কি কৰিম? হাবিত পৰি থাকিলে শটো লোকে দেখি চিনিব, আৰু ৰজাই মোক জগৰীয়া কৰিব, সেইদেখি একো উপাই নাপাই, সৌৱা মূৰটো কাটি বান্ধি-চাতি লৈ আহিছোঁ, এই ছালপীৰাখনৰ তলতে পুতি থওঁ৷ তুমি এতিয়া কথাটো যেন কতো নুলিওৱা৷ চিপৰাংখন বেগেতে আনি দিয়াচোন এতিয়া৷” ঘৈণীয়েকে আৰু চিপৰাং আনি দিয়ে ক’ত? ককায়েক মৰাৰ কথা শুনি কান্দিবলৈ হে ধৰিলে৷ মন্ত্ৰীয়ে নিজেই চিপৰাং বিচাৰি আনি শোৱা-ছালপীৰাৰ তলতে গাঁত এটা খান্দি টোপোলাটো নেমেলাকৈয়ে তাতে পুতি মাটিখিনি আগৰ দৰে সমানকৈ থৈ বাহিৰলৈ ওলাই গুচি গ’ল৷ ঘৈণীয়েকে কান্দিবলৈ ধৰিলে৷ ৰাতি তেওঁলোকৰ ৰন্ধা-বঢ়া, খোৱা-লোৱাত একো নহ’ল৷

ৰাতি পুৱালতে ৰজাৰ জীয়েক কান্দি কান্দি বাপেকৰ ঘৰত ওলালগৈ৷ মাকে জীয়েকক সিমান ৰাতিপুৱাই কান্দি-কাটি অহা দেখি সুধিলে, “আই অ’৷তোৰ কি হ’ল? গিৰিয়েৰে মাৰিলে নে কি? ইমান ৰাতিপুৱাই কান্দি-কাটি আহিছ কিয়?” জীয়েকে উত্তৰ দিলে, “আমাৰ ফালে হ’ল আৰু৷”মাকে আচৰিত হৈ সুধিলে, “কি হ’ল?” জীয়েকে ক’লে, “কালি মৃগয়ালৈ গৈ পহু বুলি জোঁৱায়েৰে ককাইদেউকে মাৰিলে৷” ৰাণীয়ে “কি মোৰ বোপাইক মাৰিলে?” বুলি হিয়া ভুকুৱাই কন্দা মাত্ৰকে গোটেইখন ঘৰ তোলপাৰ লাগি পৰিল, আৰু তৎক্ষণাৎ বতাহৰ দৰে এই কথা গৈ ৰজাৰ কাণত পৰিল৷ ৰজাই শুনিয়েই-“কি সি কেলেহুৱা চপনীয়া এটাৰ ইমান সাহ? আন তাক এতিয়াই ধৰি৷” বুলি ক’লে আৰু কোৱা মাত্ৰকতে কেইটামান পহৰীয়াই লৰ মাৰি গৈ মন্ত্ৰীক ধৰি আনি ৰজাৰ আগত থিয় কৰিলে৷ ৰজাই সোধ-পোছ নকৰাকৈয়ে- “চাওদাং, এতিয়াই এই পাপিষ্ঠৰ কটা মূৰ আনি মোক দেখুৱাবহি লাগে” বুলি আদেশ কৰিলে৷ যেই কথা সেই কাম৷ তেতিয়াই গোটাচেৰেক পহৰীয়া আৰু চাওদাঙে ৰজাৰ জোঁৱায়েকক মৰিশালিৰ ফালে লৈ গুচি গ’ল৷

মৰিশালিলৈ মন্ত্ৰীক নিওঁতে দৈবক্ৰমে সেইপিনে, সেই যে মন্ত্ৰী ৰজাৰ নগৰলৈ আহিবৰ দিনা এজনী নটীৰ তাত তেওঁ ৰাতি খপিছিল, সেই নটীৰে সৈতে তেওঁৰ দেখা হ’ল৷ তাই মন্ত্ৰীক সেই অৱস্থাত দেখি সুধিলে, “ডাঙৰীয়া! এদিন আপুনি মোৰ তাত আছিল নহয়? পিছে নো এতিয়া কি কথা? ইহঁতেনো আপোনাক এইদৰে ক’লৈ নিয়ে?” মন্ত্ৰীয়ে “এ নক’বা দেও সেইবোৰ কথা৷ মোৰ দুখৰ কথানো কি শুনিবা? তোমাৰ তাৰপৰা গৈ ৰজাৰ সভাসদ হলোঁগৈ৷ তাৰ কিছুদিনৰ পিচত মোৰ কাম-কাজ দেখি মোৰ ওপৰত তুষ্ট হৈ ৰজাই মোক ডেকা-মন্ত্ৰী পাতিলে আৰু লগতে তেওঁৰ জীয়েককো মোলৈ বিয়া দিলে৷ তাৰ পিছত ইমানদিনে আছিলোঁ সুখেৰেই; পিছে কালি ৰজাৰ কোঁৱৰে মৃগয়ালৈ যাবলৈ বুলি আহি লগ লোৱাত তেওঁৰ লগত মৃগয়ালৈ গৈছিলোঁ; কিন্তু দুৰ্ভাগ্যক্ৰমে মোৰ ধেনুৰপৰা কাঁড় এপাট লাগি কোঁৱৰ মৰিল৷ পিছে মই কোঁৱৰৰ মুৰটো কাটি ভালকৈ বান্ধি লৈ ঘৰলৈ গলোঁ, গৈ সেইটো পুতিবলৈ চিপৰাংখন ক’ত আছে বুলি আমাৰ ঘৈণীক চিপৰাংখন খোজাত তেওঁ কিয় চিপৰাং খুজিছে, চিপৰাঙেৰে এই ৰাতিখন কি কৰে, কি হৈছে, কি কথা, ঘনে ঘনে এই বুলি সোধাত, মই সকলোখিনি ভাঙি পাতি ক’লোঁ৷ পিছে ঘৈণীজনাই আজি ৰাতিপুৱা শুই উঠিয়েই মাকৰ আগত এই কথা কোৱা মাত্ৰকে ৰজাই খবৰ পাই মোক ধৰাই নি, একো সোধ-পোছ নাই, বিচাৰ নাই, চাওদাঙৰ হাতত কাটিবলৈ দিছে৷” নটীয়ে আচৰিত মানি সুধিলে, “কি আপোনাৰ কোনো বিচাৰ কৰা নাই?” মন্ত্ৰীয়ে ক’লে, “এৰা নাই কৰা৷” এই উত্তৰ পাই তাই চাওদাং আৰু পহৰীয়াক ক’লে, “ককাইহঁত, তহঁতে এওঁক এতিয়াই ৰজাৰ ওচৰলৈ ওভোতাই ল৷কি অন্যায়!কি অধৰম!ৰজাৰ পুতেকক মাৰিলে বুলিয়েই সোধ-পোছ নোহোৱাকৈ মানুহজনক কাটিব পায়নে?” পহৰীয়াহঁতে “আইদেউ, ৰজাৰ আদেশ; আমি কেনেকৈ ওভোটাই লৈ যাওঁ?” বুলি কোৱাত, নটীয়ে “তহঁতৰ একো দোষ নহয়, ওভত৷ এতিয়া এওঁক লৈ ব’ল, তাৰ বাবে যি দায় জগৰ লাগে মোৰ গাত লাগিব, ৰজাই মোক কাটিব, ময়ো যাওঁ তহঁতৰ লগতে৷” এই বুলি কৈ তাই আকৌ এটাইমখাই ওভোটাই লৈ ৰজাৰ সভাত হাজিৰ হ’লগৈ৷ ৰজাই মন্ত্ৰীক দেখিয়েই জ্বলি উঠি চাওদাঙৰ ফালে চাই ক’লে, “তোক মই ইয়াৰ কটা মূৰ আনিবলৈ কৈছিলোঁ নহয়?” নটীয়ে তেতিয়া আগবাঢ়ি আহি ক’বলৈ ধৰিলে,“মহাৰাজ, চাওদাঙৰ গাত কোনো দোষ নাই, মইহে সিহঁতক ওভোতাই লৈ আহিছোঁ৷ শুনিবলৈ পালোঁ, মহাৰাজে কোনো সোধ-পোছ নকৰাকৈয়ে এওঁক কাটিবলৈ হুকুম দিছে৷দোষ কৰিলে শাস্তি দিয়ে , কিন্তু তাৰটো বিচাৰ হব লাগে৷” এই কথাত ৰজাই ক’লে, “বিচাৰ আৰু কি কৰিম! সি মোৰ ল’ৰাক মাৰিছে দেখি ময়ো তাক কাটিবলৈ দিছোঁ৷” নটীয়ে ক’লে, “নহয় মহাৰাজ! এইটো কোনো কথা নহয়৷আপোনাৰ কোঁৱৰক মাৰিছে বুলিয়েই যে সোধ-পোছ নোহোৱাকৈ কাটিবলৈ দিব এনে হব নোৱাৰে৷ সঁচাকৈয়ে মাৰিছেনে নাই? মাৰিছে যদি কেনেকৈ মাৰিলে? ইয়াৰতো এটা তত্ত্ব লোৱা উচিত৷ আন এটাক মৰা হ’লে জানো এইদৰে সোধ-পোছ নকৰাকৈয়ে কাটিবলৈ পঠালেহেঁতেন? কেতিয়াও নপঠায়! আৰু বিশেষত: যদি আপোনাৰ কোঁৱৰক সঁচাকৈয়ে মৰিছে হে, কোঁৱৰৰো মুৰটো আনি তেওঁৰ শোৱাপাটিৰ তলতেই তো পুতি থৈছে, সেইটো আনি চালেই হয় দেখোঁ৷ মহাৰাজে জানো মূৰটো অনাই চাইছিল?” নটীৰ কথা শুনি ৰজা কিছুমান সময় তবধ লাগি ৰ’ল৷ তাৰ পিছত ৰজাই পহৰীয়া এটাক মাতি ক’লে, “বাৰু যাচোন তই এই মন্ত্ৰীৰ ঘৰলৈ; ইয়াৰ শোৱা-ছালপীৰাৰ তলতে এটা মূৰ বোলে পুতি থোৱা আছে,খান্দি লৈ আহগৈ৷” এই কথা কেইআষাৰ কৈয়েই ৰজাই তললৈ মূৰ কৰি নিমাত হৈ ৰ’ল আৰু সভাৰ কোনো কোনোৱে শুদা মাটিখনকে আঁকিবলৈ ধৰিলে৷ অলপ সময়ৰ ভিতৰতে মূৰটো আনিবলৈ যোৱা মানুহ আহি পালেহি আৰু ৰজাই টোপোলাটো মোকোলাই দেখে যে তাৰ ভিতৰত এটা পহুৰ মূৰ৷ দেখি সকলোৱে আচৰিত মানি ভেবা লাগিল৷ নটীয়ে তেতিয়া ক’বলৈ ধৰিলে,-“দেখিলে এতিয়া মহাৰাজ! নভবা-নিচিন্তাকৈয়ে কি কৰিছিল? তেওঁ এদিনৰ নিমিত্তে হওক বা দুদিনৰ নিমিত্তে হওক নিশ্চয় আপোনাৰ জোঁৱায়েক৷ তেওঁকে মাৰিবলৈ ধৰিছিল নহয়? এইটো কিমান অন্যায় কথা চাওক৷” ঠিক এনে সময়তে ৰজাৰ কোঁৱৰো শহুৰেকৰ ঘৰৰপৰা গৈ ৰজাৰ সভাত উপস্থিত হোৱাত সকলোবিলাক আৰু আচৰিত হ’ল,-মৰা মানুহ দেখোন এইটো! কিছুমান পৰৰ মূৰত ৰজাই মন্ত্ৰীক সুধিলে, “বোপা কি কথা নো? মিছাকৈয়ে নো কথাটো কেলৈ উলিয়াইছিলা?” তেতিয়া মন্ত্ৰীয়ে মাত লগালে, “মহাৰাজ! আপুনি অমুক ৰজালৈ অবুজ ৰজা আৰু অবুজ ৰজাৰ বিবুজ মন্ত্ৰী কোন? ভালৰ বেয়া, বেয়াৰ ভাল কোন? আৰু ৰাজদুৱাৰৰ কুকুৰ কোন? এই প্ৰশ্ন কেইটা লেখি তাৰ উত্তৰ খুজি পঠাইছিল নহয়? পিছে সেই ৰজাই আপোনালৈ এবছৰৰ ভিতৰত আপোনাৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিম বুলি লেখিছিল৷ আজি মই আপোনাৰ গাতে সেই কথা কেইটা দেখুৱাওঁ৷মহাৰাজ, ময়ে সেই ৰজাৰ মন্ত্ৰী৷”

মন্ত্ৰীৰ কথা শুনি ৰজাই সুধিলে, “মোৰ গাত নো সেই কেইটা কথা কেনেকৈ দেখুৱাবা?” মন্ত্ৰীয়ে “বাৰু কওঁ শুনক তেনেহলে”বুলি কবলৈ ধৰিলে,-“মহাৰাজ!আপোনাৰ পুতেকক মই মৰাৰ কথা শুনিয়েই আপুনি মোক চাওদাঙৰ হাতত,সোধ-পছ নকৰাকৈয়ে কাটিবলৈ দিছিল নহয়? কাজেই আপুনি আবুজ ৰজা,আপোনাৰ অলপো বুজ বিচাৰ নাই৷ আৰু আপুনি বাৰু মোক কাটিবলৈকে দিলে, এইবিলাক সভাসদ মন্ত্ৰীতো ইয়াতেই বহিয়েই আছিল, ক’তা এটায়ো দেখোন আপোনাৰ কথাত বাদ ধৰিব নোৱাৰিলে? আপুনি যি ক’লে সেয়ে হ’ল;কাজেই ইহঁত এটাইখন বিবুজ মন্ত্ৰী৷তাৰ পিছত কালি পহুৰ মূৰটো বান্ধি লৈ আহি পুতিবলৈ ধৰোঁতে,সেইটো নো কি,আপোনাৰ জীয়েকে কত সুধিলে তথাপি মই নকলোঁ; শেষত মোৰ গাত ধৰি শপত খালে বোলে ‘মই শপত খাই কৈছোঁ কাৰো আগত নুলিয়াওঁ৷’ পিছে আজি ৰাতি পুৱাবলৈ নো পাওঁতেই সেইজনী তিৰুতাই সেই খবৰটো আপোনালোকক কবলৈ আপোনাৰ ঘৰত ওলাইছিলগৈ নহয়? এইজনী নটী, কিন্তু এইৰ গাত যিমান বুজ, যিমান বিচাৰ আছে, বোধকৰোঁ মহাৰাজৰ সভাত বা নিজ মহাৰাজৰো সিমান ফেৰা ইচাৰ বিবেচনা নাই৷মহাৰাজে মোক কাটিবলৈ দিছিল; কিন্তু তাই সকলো কথা শুনি মহাৰাজৰ গাত দোষ দেখি আকৌ মোক ওভোতাই অনাৰ নিমিত্তেই হে মই ইমান সময়লৈকে জীয়াই থাকিবলৈ পাইছোঁ৷ এওঁ মোক প্ৰাণ দিলে৷ সেইদেখি বেয়াৰ ভাল এই নটী; আৰু ভালৰ বেয়া মহাৰাজৰ জীয়েক৷ আৰু ৰাজদুৱাৰৰ কুকুৰ,-মহাৰাজৰ পদূলিমূৰত থকা সেই পুৰণি বুঢ়া দুৱৰীটো৷ সি ডেকা বয়সত কাম কৰিলে, এতিয়া সি বুঢ়া হ’লত মহাৰাজে তাক খেদি দিলে৷ মহাৰাজ, হয় নে নহয় ভাবি চাওক৷ প্ৰশ্ন কেইটাৰ উত্তৰ দিবৰ নিমিত্তে হে আপোনাৰ সৈতে ইমান দিন আছিলোঁ; আজি গুচি যামগৈ৷ আপোনাৰ জীয়েকৰ মন গ’লে মোৰ লগত যাব পাৰে, মন নগ’লে থাকিব পাৰে; এনেকুৱা তিৰুতাত মোৰ সকাম নাই৷”

মন্ত্ৰীৰ কথাত ৰজাই বৰ লাজ পালে৷তাৰ পিছত তেওঁক তাত থাকিবলৈ ৰজাই বৰকৈ ধৰিছিল; কিন্তু মন্ত্ৰীয়ে “মহাৰাজ! মইতো পূৰ্ব্বেই কৈছোঁ, প্ৰশ্ন কেইটাৰ উত্তৰ দিবলৈ হে আপোনাৰ ইয়ালৈ আহিছিলোঁ৷ আৰু ইমান দিন আছিলোঁ,আৰু নাথাকোঁ৷” মন্ত্ৰীয়ে এই বুলি কৈ সেই দিনা তাতে থাকি পিছ দিনা ৰাতিপুৱাই ঘৈণীয়েকৰ সৈতে ৰজাৰ ওচৰত বিদায় লৈ আগৰ নিজৰ ঘৰলৈ গুচি আহিল৷ নিজৰ ৰজাক তেওঁ সকলো কথা কোৱাত ৰজা মন্ত্ৰীৰ ওপৰত বৰ সন্তুষ্ট হ’ল আৰু বহুত ধন-সম্পত্তি,মাটি-বাৰী মন্ত্ৰীক ৰজাই বঁটা দিলে৷ মন্ত্ৰীয়ে শেষত বৰ সুখেৰে দিন কটাবলৈ ধৰিলে৷

*****

বামুণৰ ভাগ্য

নাতি৷- “ককাদেউতা, আজিৰ ভাগৰ সাধুটো শুনিবলৈ আহিছোঁ৷”

ককা৷-“আৰু তোক সাধুকথা নকওঁ৷ মোৰ বৰ খং উঠিছে৷”

নাতি৷-কিয় ককা? মই কি কৰিলো?“

ককা৷-“কি কৰিলো? পুৱা মাৰৰ অবাধ্য হৈছিলি কিয়? প্ৰথমতে মাৰে তোক বটাৰপৰা তামোল-কটাৰীখন আনিবলৈ পঠিয়াইছিল, তই ধেমালিতে মগন হৈ উঠি নগলি৷ তাৰ পিছত তই মিছাতে সৰু ভায়েৰক জোকাই আমনি কৰি কন্দুৱাইছিলি, মাৰে ইমান হাক দিছিল, তথাপি নুশুনিছিলি৷ ল’ৰাৰ পক্ষে এই পৃথিৱীত মাক বাপেকতকৈ কোন ডাঙৰ আছে? মাকৰ কথাও অবাধ্য হ’লে পাপ হয়; আৰু ঈশ্বৰেও খং কৰে৷”

নাতি৷-“মোৰ দোষ হৈছে ককা-দেউতা৷ আজিৰপৰা মই তেনে নকৰো৷ দেউতা আৰু আয়ে যি হুকুম দিয়ে তাকে কৰিম৷”

ককা৷-“তেনেহলে মোৰ ওচৰ চাপি আহ, মোক চুমা এটা দে, আৰু শুন সাধু,-”

এক বামুণ আছিল৷ তেওঁৰ পৰিবাৰৰ ভিতৰত বামুণী আৰু গোটাচেৰেক ল’ৰা-ছোৱালী৷ বামুণৰ বৰ দুৰৱস্থা, ধন-সম্পত্তি বা ধান-চাউল একো নাই৷ তেওঁ কাম-কাজ কৰি যি অলপ পায় তাৰেই কোনোমতে ঘৰ চলায়; কিন্তু তাৰে নো এঘৰোৱাহ মানুহৰ কেইদিন চলিব পাৰে? মাজে মাজে বামুণ সপৰিবাৰে লঘোনে-ভোকে থাকিব লগাত পৰে৷ এনেকুৱা ঘটনা যে কেতিয়াবা হে হয় এনে নহয়, মাহৰ ভিতৰত প্ৰায় পোন্ধৰ দিন৷ বামুণ-বামুণীৰ দুখ-বেজাৰৰ সীমা নাই৷ এদিন বামুণীয়ে গিৰিয়েকক ক’লে, “এটা কথা কৰাচোন, এদিন বিধতাৰ তালৈকে যোৱাঁচোন; বিধতাক সোধাঁগৈ আমাৰ কপলাতনো তেওঁ আৰু দুখকে হে লেখিব পায়নে?” এই কথা শুনি বামুণেও ক’লে, “এৰা ভাল কৈছা, কাইলৈকে যাওঁ, বিধতাই নো আমাৰ কপালত কিয় ইমানকৈ দুখ লেখিছে তাকে তেওঁক সুধি চাওঁগৈ৷” এইদৰে বামুণ-বামুণীয়ে কথা-বতৰা হৈ, বামুণে বিধতাৰ ওচৰলৈ যোৱাকে ঠিক কৰি দুখে-কষ্টে সেই ৰাতিটো কটাই ৰাতিপুৱা গা ধুই জলপান এটা খাই আৰু পিঠাগুৰিৰ টোপোলা এটা কাষলতিৰ তলত লৈ বিধতাক বিচাৰি যাবলৈ ধৰিলে৷

সেইদৰে গৈ থাকোঁতে বামুণে কিছুমান দূৰত এহাল মহে যুঁজ কৰি থকা দেখিলে আৰু সিহঁতৰ ওচৰ পোৱা মাত্ৰকে মহহালে যুঁজিবলৈ এৰি বামুণ ক’লৈ যায় সুধিলে৷ বামুণে “বিধতাৰ ওচৰলৈ যাওঁ” বোলাত, মহহালে ক’লে, “তেনেহলে আমাৰো একেষাৰ কথা সুধিবচোন,-আমাৰ আজি উপজিবৰ কত দিন হ’ল, সেই দিন ধৰি এই একে ডোখৰ ঠাইতে আমি যুঁজিব লাগিছোঁ, তথাপি কোনোমতেই আমাৰ যুঁজখন ভগা নাই৷ ইয়াৰ নো কাৰণ কি বিধতাক সুধিবচোন৷” বামুণে “বাৰু” বুলি আকৌ যাবলৈ ধৰিলে৷ এইদৰে গৈ থাকোঁতে বামুণে কিছুমান পৰৰ মূৰত এজোপা আমগছ পালেগৈ৷ বামুণক সেইপিনে যোৱা দেখি গছজোপাই “দেউ, ক’লৈ যায়?” বুলি সোধাত বামুণে “বিধতাৰ ওচৰলৈ যাওঁ”বুলি ক’লে৷ সেই কথা শুনি গছজোপাই ক’লে, “অনুগ্ৰহ কৰি মোৰ হৈয়ো দুষাৰমান কথা বিধতাক সুধিবচোন৷ মোৰ ইমান আম হয় তথাপি তাৰ এটা আমও মানুহে খাওক ছাৰি এটা চৰায়েও নেখায়৷ ইয়াৰ নো কাৰণ কি?” বামুণে “বাৰু সুধিম” বুলি আকৌ যাবলৈ ধৰিলে৷ সেইদৰে গৈ গৈ বামুণে এখন নৈ পালেগৈ৷ কিন্তু তাত নাও-দুনি একো নাই, মাত্ৰ এটা ঘৰিয়াল পানীত ওপঙিব লাগিছে৷ বামুণক দেখি ঘৰিয়ালে “বাপুদেউ ক’লৈ বা যায়?” বুলি সোধাত বামুণে ক’লে, “বিধতাৰ ওচৰলৈ যাবলৈ আহিছিলোঁ; এতিয়া এই নৈখন পাৰ হৈ যাওঁ কেনেকৈ?” এই কথাত ঘৰিয়ালে ক’লে, “যদি মোৰ হৈও এটা কথা বিধতাক আপুনি সোধে তেনেহলে মই আপোনাক পিঠিতকৈ পাৰ কৰিব পাৰোঁ৷” বামুণে “কি কথা কোৱাঁ” বোলাত ঘৰিয়ালে কবলৈ ধৰিলে-“ উপজিবৰেপৰা মই আৰু পানীৰ তললৈ যাব নোৱাৰোঁ৷ ইয়াৰ নো কাৰণ কি সুধি আহিবচোন৷” বামুণে “বাৰু” বোলাত ঘৰিয়ালে বামুণক পিঠিত তুলি লৈ নৈ পাৰ কৰি দিলে৷ বামুণে নৈৰ পাৰতে টোপোলা মেলি পিঠাগুৰি এগাল উলিয়াই লৈ খাই আকৌ যাবলৈ ধৰিলে৷ সেইদৰে গৈ বামুণ বিধাতাৰ ওচৰ পালেগৈ৷ বিধাতাই বামুণক অহাৰ কাৰণ সোধাত বামুণে নিজৰ দুখ-দুৰ্দ্দশাৰ কথা ভাঙিপাতি ক’লে৷ তাৰ পিছত বামুণে আগৰ কথামতে ক’লে,-“বাটত আহোঁতে এহাল মহৰ যুঁজ লাগি থকা দেখিলো একোটিকালে সিহঁতৰ যুঁজ নেভাগে; ইয়াৰ নো কাৰণ কি?” বিধতাই ক’লে, “সিহঁতৰ যুঁজ লগা ঠাইডোখৰত একলহ ৰূপ আছে, সেই ৰূপ কলহ তুমি খানি লৈ গ’লেই সিঁহতৰ যুঁজ ভাগিব৷” বামুণে আকৌ সুধিলে, “এজোপা আমগছ দেখিলো, তাত আম ভৰি লাগে, কিন্তু তাৰ এটা আমও মানুহ বা চৰাই-চিৰিকতিয়ে নেখায়; ইয়াৰ নো কাৰণ কি?” বিধাতাই ক’লে, “সেই গছজোপাৰ তলত এপেৰা গহণা আছে, সেই গহণাবোৰ তুমি নিলেই সকলোৱে গছজোপাৰ আম খাবলৈ ধৰিব৷” তাৰ পিছত বামুণে সুধিলে,-“আৰু এটা ঘৰিয়াল দেখিলোঁ, সি সদায় ওপঙি থাকে, কোনোমতেই পানীৰ তললৈ নেযায়; তাৰ নো কাৰণ কি?” বিধাতাই ক’লে, “সেই ঘৰিয়ালটোৰ পেটত এজনী সুন্দৰী ছোৱালী আছে, সেই ছোৱালীজনী তুমি উলিয়াই নিলেই সি তললৈ যাব৷” তাৰ পিছত বামুণে বিধাতাৰ ওচৰত বিদায় লৈ ঘৰিয়ালৰ পেটৰ পৰা ছোৱালীজনী, আমগছৰ গুৰিৰ পৰা গহণাবোৰ আৰু মহৰ যুঁজ লগা ঠাইৰপৰা টকাৰ কলহটো উলিয়াই লৈ ঘৰলৈ আহি চহকী হৈ দিন কটাবলৈ ধৰিলে৷

*****

ভূত আৰু বাঢ়ণী

ককা৷-“বাপুকণ ঔ! ওচৰ চাপি আহ, সাধুকথা শুনহি৷ আজি দেখি ৰং পাইছো যে তই মাৰৰ হাক-বচন শুনি সোণামুৱা ল’ৰা হৈছ৷”

নাতি৷-“কোৱা ককাদেউতা কোৱা৷”

এক বামুণ আছিল৷ সংসাৰত বামুণৰ এজনী ঘৈণীয়েকত বাজে আৰু আপোন বুলিবলৈ কোনো নাছিল; খুজি মাগি কোনোমতে তেওঁ পেট প্ৰবৰ্ত্তাইছিল আৰু প্ৰায় দুভাগ লঘোনে থাকিব লগাত পৰিছিল৷ তাৰ উপৰি ঘৈণীজনাও বৰ ডাকু তিৰোতা আছিল৷ কেতিয়াবা বামুণ শুদা হাতে ঘৰলৈ উভতিলে তিতা মাত-কথাৰে বামুণীয়ে বামুণীৰ তৎ এৰুৱাই দিছিল৷

এদিন গধূলি বামুণ শুদাহাতে ঘৰলৈ উভতিব লগাত পৰিল৷ তাৰ আগদিনাও গিৰিয়েক ঘৈণীয়েক দুয়ো লঘোনে আছিল৷ সেইদৰে গিৰিয়েক শুদা হাতে ঘৰলৈ ওভতা দেখি বামুণীয়ে উগ্ৰমূৰ্ত্তি ধৰি বামুণক মাৰিবলৈ বাঢ়নী এটাৰ লৈ খেদি আহিল৷ বামুণে গতি বেয়া দেখি ৰজাৰ নগৰৰ ফালে লৰ ধৰিলে৷ বামুণীয়ে খঙত একো নেপাই, ওচৰত থকা আঁহতগছ এজোপাতে বাঢ়নীৰে কোব ধৰিলেহি৷ দৈবক্ৰমে সেই গছজোপাত বাঢ়নীৰে কোবোৱা দেখি ভূতে ভাবিলে বামুণীয়ে মোকেহে বাঢ়নীৰে মাৰিবলৈ আহিছে, ইয়াকে ভাবি ভূতে ভয় খাই তাৰপৰা পলাই ৰজাৰ নগৰ ওলালগৈ৷

এদিন বামুণ ৰজাৰ নগৰত বজাৰত ফুৰোঁতে ভূতে তেওঁক দেখা পাই আঁতৰকৈ মাতি নি সুধিলে, “তুমি সেই বাঢ়নী দেখি পলাই অহা বামুণ নোহোৱা নে?” বামুণে আচৰিত হৈ ক’লে, “হওঁ!তুমি নো কোন?” ভূতে ক’লে, “সেই দিনা তোমাৰ ঘৈণীয়েৰাই বাঢ়নী লৈ তোমাক মাৰিবলৈ অহাত তুমিতো পলাই সাৰিলা; তাৰ পিছত তেওঁ খঙত একো নেপাই মই থকা আঁহত গছজোপাতে বাঢ়নীৰে কোব ধৰিলেহি; মোকো মাৰে বুলি ভয়ত মই পলাই আহি এইখিনি পাইছোঁহি৷ এতিয়া তোমাৰে মোৰে একে দশা, সেইদেখি তোমাৰ মই অলপ উপকাৰ কৰিব খোজোঁ৷ মই এই নগৰৰ মন্ত্ৰীৰ জীয়েকক ধৰিমগৈ; মন্ত্ৰীয়ে অনেক চিকিৎসা কৰাব, অনেক বেজ-গিয়ানী লগা, কোনোমতেই মই নেৰোঁ; কিন্তু তুমি কোনোমতে সেই ঠাইত হাজিৰ হ’লেই এৰি গুচি যাম৷ তেতিয়া মন্ত্ৰীয়ে তোমাক অনেক ধন-সম্পত্তি দিব, তাৰে তুমি সুখেৰে খাই লৈ থাকিব পাৰিবা৷ তাৰ পিছত মই ৰজাৰ জীয়েকক ধৰিমগৈ; কিন্তু তুমি তালৈ কেতিয়াও নেযাবা; গ’লেই তোমাক মাৰিম৷ কাৰণ মই ৰজাৰ জীয়েকক ভাল পাওঁ৷”

বামুণৰ লগত ভূতৰ এইদৰে কথা-বতৰা হোৱাৰ পিছদিনা সকলোৱে দেখিলে, মন্ত্ৰীৰ জীয়েকক ভূতে পাই বলিয়া কৰিছে৷ মন্ত্ৰীয়ে অনেক চিকিৎসা কৰাইছে, অনেক বেজ-জ্ঞানী লগাইছে তথাপি কোনোমতে জীয়েক ভাল হোৱা নাই৷ শেষত মন্ত্ৰীয়ে কৈ দিলে যে, যেয়ে তেওঁৰ জীয়েকক ভাল কৰিব পাৰিব তাকে তেওঁ আধা সম্পত্তিৰে সৈতে জীয়েকক বিয়া দিব৷ তাৰ পিছদিনা ৰাতিপুৱা বামুণে সন্ন্যাসীৰ বেশ ধৰি মন্ত্ৰীৰ পদূলি-মূৰত টহল দিবলৈ ধৰিলে৷ এটা লগুৱাই তাকে দেখি মন্ত্ৰীৰ আগত কোৱাত, মন্ত্ৰীয়ে বামুণক ভিতৰলৈ লৈ যাবলৈ ক’লে৷ বামুণ, মন্ত্ৰীৰ আগত থিয় হোৱাত মন্ত্ৰীয়ে বামুণক, জীয়েকক ভূতে পোৱাৰ কথা ক’লে আৰু ভাল কৰিব পাৰিব নে নোৱাৰে বুলি সুধিলে৷ বামুনে মনে মনে হাঁহি “বাৰু এবাৰ চাওঁচোন” বুলি ক’লে৷ এই কথাত মন্ত্ৰীয়ে বামুণক জীয়েক থকা খোটালিলৈ লৈ গ’ল আৰু তেওঁলোকে তাত সোমোৱা মাত্ৰকে “ঔ নাহিবি ঐ! মই যাওঁ ঐ!” বুলিয়েই মন্ত্ৰিৰ জীয়েক মাটিত পৰি গ’ল৷ তাৰ পিছত তেওঁ সুস্থ হৈ আগৰ দৰে সকলোৰে লগত কথা-বতৰা হ’বলৈ ধৰিলে৷ মন্ত্ৰীয়ে দেখি বামুণৰ ওপৰত বৰ সন্তুষ্ট হ’ল আৰু পূৰ্ব্বৰ কথামতে বামুণৰ ল’ৰাৰ লগত জীয়েকক বিয়া দিলে৷

সিফালে সেই দিনাই ভূতে মন্ত্ৰীৰ জীয়েকক এৰি ৰজাৰ জীয়েকক ধৰিলেগৈ৷ ৰজাৰ ঘৰত হুলস্থুল লাগি পৰিল৷ কত বেজ লগাইছে, কত দৰব-জাতি খুৱাইছে, তথাপি কোনোমতেই একো হোৱা নাই৷ শেহত ৰজাই নগৰত ঢোল পিটি শুনাই দিলে যে, যেয়ে তেওঁৰ জীয়েকক ভাল কৰিব পাৰিব তাকে তেওঁ অৰ্দ্ধৰাজ্য দি জীয়েকক বিয়া দিব৷ এই জাননী পাই আশাত কত মানুহ গ’ল, কত আহিল ৰজাৰ ঘৰলৈ, কিন্তু কোনোৱে ৰজাৰ জীয়েকক ভাল কৰিব নোৱাৰিলে৷ অন্তত মন্ত্ৰীৰ জীয়েকক ভূতে পোৱাৰ আৰু তেওঁৰ জোঁৱায়েকে ভাল কৰাৰ কথা শুনি ৰজাই বামুণক মাতি পঠালে৷ আগৰ কথালৈ মনত পেলাই বামুণ কোনোমতেই নেযায়, ৰজায়ো নেৰে৷ নোযোৱা দেখি শেহত ৰজাৰ খং উঠি কৈ পঠালে যে সি নাহিলে তাক কটাম৷ কি কৰিব বামুণ নিৰুপায়; গ’লেও মাৰে ভূতে, নগলেও কাটে ৰজাই; দুয়ো পিনে মৰণ৷ শেহত বামুণে যোৱাকে ঠিক কৰিলে৷ বামুণ গৈ যেই ৰজাৰ জীয়েকক ওচৰত ওলালগৈ, তেতিয়াই ভূতে গৰ্জ্জি উঠিল, আৰু ক’লে, “কি মই হাক দিয়াতো তই আকৌ আহিছ?” তেতিয়া বামুণে ক’লে, “নহয়, মই সেই কাৰণে অহা নাই, আন কথা এটাৰ নিমিত্তেহে আহিছোঁ, তোমাৰ কাণে কাণে হে কব পাৰিম৷” ভূতে “বাৰু কি কথা ক” বোলাত বামুণে ৰজাৰ জীয়েকৰ কাণৰ ওচৰত ফুচফুচাই কবলৈ ধৰিলে-“সেই আগৰ মোৰ তিৰুতাজনীয়ে মই ইয়াত থকা গম পাই বাঢ়নীটোৰ লৈ খেদি আহিছে! মই পলাই আহিছোঁ! তোমাক তাই মাৰে বুলিহে লৰি কবলৈ আহিছিলোঁ!” এই কথাত ভূতে বিচূৰ্ত্তি খাই “ইয়ালৈকে আহিছে নে? কোনখিনি পাইছেহি” বুলি সুধিলে৷ বামুণে “মই বাটত দেখি আহিছিলোঁ; এতিয়া পদূলি সোমাব পায়৷” এই বুলি কোৱা মাত্ৰকে ৰজাৰ জীয়েকক ভূতে এৰি ভিৰাই ধৰি লৰ মাৰিলে, আৰু তাৰ পিছত ৰজাৰ জীয়েকো ভাল হ’ল৷ ৰজাই পূৰ্ব্বৰ প্ৰতিজ্ঞামতে বামুণক আধা ৰাজ্য যৌতুক দি তেওঁৰে সৈতে জীয়েকক বিয়া দিলে৷ ইয়াৰ পিছত বামুণে সুখেৰে খাই-বৈ দিন কটাবলৈ ধৰিলে৷

*****

শাঁখিনা আৰু শাঁখিনী

ককা৷-“ তই আজি সেই মাগনী বুঢ়ীজনীক আমাৰ চোতালৰপৰা খেদাই দিছিলি কেলৈ? মগনিয়াৰক চাউল এমুঠি নিদিয়াকৈ কেতিয়াও খেদাব নাপায়; খেদালে পাপ হয়, ঈশ্বৰে খং কৰে৷”

নাতি৷-“ককাদেউতা, সেইটো মই জানো; সেইদেখি আন মগনিয়াৰক নেখেদাওঁ৷ কিন্তু সিদিনা মই বৰমেধিৰ ঘৰত শুনি আহিছিলো, যে সেইজনী হেনো শাঁখিনী; আৰু তাই কুমন্ত্ৰ কৰি মানুহৰ বেয়া কৰে৷ আমাৰ এইডোখৰত মানুহৰ মাউৰ আৰু গৰুৰ চবকা হেনো তাইৰ বাবে হে হয়৷ সেই কথা শুনিবৰেপৰা মোৰ তাইলৈ বৰ ভয় আৰু ঘিণ লাগিছে, সেইদেখি হে তাইক চাউল নিদি খেদাই দিছিলোঁ৷”

ককা৷-“তোক এইবোৰ কোনোবাই বৰ ভুল কথা শিকাইছে৷ মানুহ কেতিয়াও শাঁখিনী হব নোৱাৰে তাই বৰ দুখীয়া কেও-কিছু নথকা মানুহ আৰু দুখত পৰি, নৰীয়াত ভুগি আৰু লোকৰ কেটেৰা-জেঙেৰা খাই তাইৰ স্বভাৱ খিংখিঙীয়া হৈছে; সেইদেখি তাই তেনেকৈ কথা কয়৷ এনে দুখীয়া নিমাখিত প্ৰাণীক ভিক্ষা দিলে, মৰম বেথা কৰিলে বৰ পুইণ হয়৷ আজিৰ পৰা তই তাইক মৰম কৰি ভিক্ষা দিবি৷”

নাতি৷-“দিম ককাদেউতা৷ এতিয়া মই বুজিলো৷”

ককা৷-“তেনেহলে শুন আজি শাখিনা-শাখিনীৰ সাধু এটাকে কওঁ৷”—

এসময়ত এখন গাঁৱত এটা শাঁখিনা আৰু আন এখন গাঁৱত এজনী শাঁখিনী আছিল৷ সিহঁত গাঁৱত থকাত হেনো সিহঁতৰ গাঁৱত খেতি-বাতি বৰষুণ-বাদল একো নহৈছিল, আৰু গঞা মানুহৰ নানা তৰহৰ অপায়-অমঙ্গল হৈছিল৷ পাছে এদিন শাঁখিনাক গঞামানুহে ধৰি এক কাউৰী-কুকুৰ নোযোৱা অৰণ্যত মেলি থৈ আহিলগৈ৷ ঠিক সেই সময়তে ইখন গাঁৱৰ মানুহেও তেনেকুৱা অপৰাধতে শাঁখিনীক ধৰি বান্ধি লৈ গৈ সেইখন হাবিৰে আন ফালে এৰি থৈ দি আহিল; শাঁখিনীক গাঁৱৰ মানুহে অলপমান খোৱা বস্তুকে দি আহিছিল, কিন্তু শাঁখিনাক দা এখনৰ বাহিৰে কুটা এগছকে নিদিলে৷

শাঁখিনীয়ে হাবিতে অকলৈ কান্দিকাটি বহি আছে, এনেতে ইফালৰপৰা শাঁখিনাই নিজৰ কপালকে দূষি গৈ গৈ সেইদৰে থকা দেখা পালেগৈ৷ নিজান হাবিত তাইক দেখি সি আচৰিত হৈ সুধিলে, “হেৰা তুমি কোন? ভূতূনী নে পিশাচনী? তুমি অকলৈ ইয়াত কিয় বিনাই আছাহি?” এই কথা শুনি শাঁখিনীয়ে উত্তৰ দিলে-“ভূতুনীও নহওঁ, পিশাচনীও নহওঁ; নৰ-মনিচ হে৷ মোক গাঁৱৰ মানুহে অনাদোষত শাঁখিনী বুলি এই হাবিত মৰিবলৈ মেলি থৈ গৈছেহি! পাছে তুমিনো কোন? দেও নে, ভূত নে, মানুহ?” তাইৰ প্ৰশ্নটো শুনি শাঁখিনাই উত্তৰ দিলে-“মইও তোমাৰে নিচিনা দুৰ্কপলীয়া মানুহেই হে, দেও-ভূত একো নহওঁ৷ তোমাক যি দশাই লগ লৈছে, মোকো সাইলাশ তেনে দশায়েই লগ হৈছে৷ মোকো মোৰ গঞা মানুহ, মিতিৰ কুটুমে শাঁখিনা বুলি ধৰি আনি এই হাবিত মাৰিবলৈ এৰি থৈ গৈছেহি৷” এই কথা শুনি শাঁখিনীয়ে অলপ উশাহ পাই তাক সুধিলে-“তেন্তে এতিয়ানো আমাৰ কি দশা হ’ব?” শাঁখিনাই ক’লে, “আমি আৰু মানুহৰ গাঁৱলৈ নাযাওঁ৷ মানুহৰ ধৰম-কৰম, বিচাৰ-বিৱেচনাই আমাক আটিছে৷ ইয়াতে দুয়ো জুপুৰি এটা সাজি একেলগে থাকো আঁহা৷” এই প্ৰস্তাৱত শাঁখিনী মান্তি হৈ শাঁখিনাৰে সৈতে ঘৰ পাতি সেই হাবিতে থাকিবলৈ ধৰিলে৷

এইদৰে দুয়ো কিছুদিন থকাৰ পিছত শাঁখিনীৰ এটা ফেঁচা উপজিল; আৰু তাৰ এবছৰ পিছত এটা গাহৰি উপজিল৷ গোসাঁয়ে আমাক যি দিছে সেয়েই ভাল বুলি শাঁখিনা শাঁখিনীয়ে ৰংমনেৰে ফেঁচা আৰু গাহৰি দুইকো মৰম-বেথা কৰি ডাঙৰ দীঘল কৰিবলৈ ধৰিলে৷

ফেঁচাই নিতৌ ইন্দ্ৰৰ সভালৈ যায়, আৰু পৃথিৱীত খেতি-বাতি আদি হোৱা নোহোৱাৰ বিষয়ে দেৱতাসকলে পতা কথা শুনি থাকেগৈ৷ এদিন ফেঁচাই দেৱতাসকলৰ মুখত, সেই বছৰ দ মাটিত খুব ধান হব বুলি কোৱা কথা শুনি ঘৰলৈ আহি বাপেকক ক’লে, “পিতাই, আজি দেৱতাসকলে কোৱা-মেলা কৰিছিল বোলে এইবাৰ দ মাটিত শইচ উপচি পৰিব৷ এতেকে আমাৰ এইবাৰ সৰহকৈ দ মাটিত খেতি কৰিব লাগে৷” ফেঁচাৰ কথা শুনি বাপেকে মাত লগালে, “আমাৰ হাল নাই, গৰু নাই, কেনেকৈ তিমান খেতি কৰিবি বোপাই?” এই কথা শুনি শাঁখিনাৰ সৰুটো পুতেক গাহৰিয়ে বাপেকক ক’লে,-“কিয় নোৱাৰিম পিতাই? মই আছো যেতিয়া তুমি চিন্তা নকৰিবা৷ তুমি আজি কেথোকামান কল আৰু কিছুমান আলু, কচু, শেলুক, আদি যি পোৱা আনি পথাৰলৈ লৈ গৈ তাত দুহাত তিনিহাত আঁতৰকৈ এটা এটাকৈ পুতি থোৱাগৈ৷ মই মোৰ গিয়াতিবিলাকক হাবিৰ পৰা মাতি আনি সেইবোৰ খানি খুচৰি খুচৰি খাবলৈ দেখুৱাই দিম৷ তেওঁলোকে সেইবোৰ খুচৰি খুচৰি খাওঁতেই আমাৰ মাটি চহ হৈ যাব৷ তেতিয়া তুমি অনায়াসে তাত ধান ৰুব পাৰিবা৷” গাহৰি পুতেকৰ কথামতে বাপেকে কিছুমান আলু, কচু, কল, শেলুক আনি কুৰি পুৰামান মাটিত পুতি পুতি থলে৷ নিশা গাহৰিয়ে গৈ তাৰ গিয়াতিবিলাকক মাতি আনি সেইবোৰ খানি খুচৰি খাবলৈ লগাই দিলে৷ লাখ-কোটি গাহৰিৰ মাজত কুৰি পুৰা মাটি নো কি? চাওঁতে চাওঁতেই গোটেইখন চহ হৈ ধূলিয়ৰি হৈ পৰিল৷ ইয়াৰ পিছত সেই মাটিত গাহৰিৰ বাপেকে ধান ৰুই দিলে৷ ধান উভৈনদী হৈ গ’ল৷ কিন্তু দেৱতাসকলে শাঁখিনা শাঁখিনীৰ পৰা পূজাপাতল খাবলৈ নাপাই সিহঁতক দেখিব নোৱাৰা হৈছিল৷ সেইদেখি তেওঁলোকৰ হিংসা লাগি সেইবোৰ নষ্ট কৰিবলৈ ফিকিৰ পাতি এপাল কাকতী-ফৰিং পঠিয়াবলৈ থিৰ কৰিলে,-“পিতাই আমাৰ খেতি নষ্ট কৰিবৰ মনেৰে দেৱতাসকলে লাখ-কোটি ফৰিং পঠিয়াবলৈ থিৰ কৰিছে৷” বাপেকে সুধিলে,-“পাছে ইয়াৰ নো উপায় কি হ’ব?” ফেঁচাই ক’লে, “উপায় আছে৷ আপুনি কিছুমান কাঠখৰি কাটি আনি আমাৰ ধাননিৰ চাৰিওফালে একোটাকৈ মেজি সাজি থৈ দিয়ক৷ যেতিয়াই ফৰিংবোৰ ধাননিত পৰিবলৈ আহিব, তেতিয়াই আপুনি সেই মেজিবোৰত জুই লগাই দিব; আৰু ফৰিংবোৰে জুই দেখি লৰি গৈ তাত জপিয়াই পৰি মৰি জাহ যাব৷” ফেঁচাই কোৱামতেই বাপেকে কৰি ফৰিঙৰপৰা হাতৰপৰা ধানবোৰ ৰক্ষা কৰিলে; আৰু শাঁখিনাৰ বুধি দেখি দেৱতাসকলৰ মুখ ক’লা পৰিল৷ দেৱতাসকলে ভোঁটা হৈ তেওঁলোকৰ খং উঠিল৷ তেওঁলোকে শাও দিলে যে শাঁখিনা শাঁখিনীৰ ধানৰ ডাঙৰিটোৱে পতি ভগাদোনৰ এদোন মাথোন ধান সৰিব৷ ফেঁচাই দেৱতাসকলৰ শাওপাতটো শুনি সেই কথা বাপেকৰ আগত কৈ দিলেহি৷ বাপেকে কথাটো শুনি আমন-জিমনকৈ বহি থকা দেখি ফেঁচাই মাত লগালে-“পিতাই, তুমি বেজাৰ নকৰিবা৷ ইয়াৰ উপায় আছে, মই কওঁ শুনা৷ তুমি ধান আনিবৰ সময়ত ডাঙৰকৈ ডাঙৰি নাবান্ধি মাথোন ভাৰখনত ইফালে এটা মুঠি সিফালে এটা মুঠিৰ ডাঙৰি বান্ধি দিবাঁ৷ দেৱতাসকলৰ কথা অথলে নাযায়৷ আমি মুঠিটোতেই ভগাদোনৰ এদোন এদোন ধান পাম৷” বাপেকে ফেঁচাৰ কথা শলাগি-শুলাগি থাকি সময়ত ধান দাই, ফেঁচাই কোৱামতে কৰি এটাইখিনি ধান চপালে৷

ধান মাৰিবৰ সময়ত বাপেকে ফেঁচাৰ বুধিমতে, এটা মুঠি মাৰে, মাৰি, তাৰপৰা সৰা ধানখিনিৰ তলত এটা ডুলি পাতি থৈ তলি-ফুটা ভগাদোন এটাৰে সেই ধানবোৰ জোখে৷ ডুলিটো নভৰেমানে দোনটোও নভৰে৷ ইপিনে দেৱতাৰ বাইক আছে মুঠিটোৱে পতি ভগাদোনেৰে এদোন ধান হব লাগে, নহলে তেওঁলোকৰ বাইক অথলে যায়৷ সেইদেখি প্ৰতি মুঠিটোতে এডুলি এডুলি ধান হবলৈ ধৰিলে৷

শাঁখিনাৰ এনে চক্ৰান্ত দেখি দেৱতাসকল খঙত একোনাই হ’ল৷ তেওঁলোকে একো উপায় নাপাই শাঁখিনা শাঁখিনীক মাৰিবৰ মনেৰে আলচ পাতি যম ৰজাক ক’লেগৈ৷ যম ৰজাই বোলে, “এনেটো নো অন্যায় কথা দেৱতাসকলে তেওঁক কৰিবলৈ কব পায় নে? সিঁহতৰ আয়ুস থকাত মই সিহঁতক মাৰিম কেনেকৈ?” দেৱতাসকলে আঁকোৰ-গজালিকৈ লাগি লাগি যমক আমনি কৰি থকা দেখি, অন্তত যমে ক’লে, “বাৰু মই আজি ৰাতি ঘোঁৰা এটা হৈ শাঁখিনাৰ ধানবোৰ খাই পেলামগৈ৷” দেৱতাসকলে যমৰ কথা শুনি “ভাল, ভাল, তাকে কৰক” বুলি সন্তোষ প্ৰকাশ কৰি গুচি গ’ল৷ ফেঁচাই এই কথা শুনি বেগাই উৰি আহি বাপেকক ক’লেহি,-“পিতাই, আজি যম ৰজাই ঘোঁৰাৰ ৰূপ ধৰি আহি আমাৰ ধানবোৰ খাই পেলাব খুজিছে৷ আপুনি ভঁৰালৰ দুৱাৰখন মেলি থ’ব, আৰু লেকাম এডালেৰে সৈতে চেকনি এডাল লৈ মনে মনে দুৱাৰ চুকত লুকাই থাকিব৷ যমে ঘোঁৰা হৈ যেতিয়াই ধান খাবলৈ লাগিব, তেতিয়াই আপুনি ঘপ্‌কৰে ওলাই তাৰ মুখত লেকামডাল লগাই, জাঁপ মাৰি তাৰ পিঠিত উঠি ঢাপলি মেলিব৷”

ৰাতি শাঁখিনাই ফেঁচাৰ কথামতে হাতত এচাৰি এডাল আৰু লেকাম এডাল লৈ ভঁৰালৰ দুৱাৰখন মেলি থৈ দুৱাৰ-চুকতে লুকাই আছিল৷ জোনাক নিশা৷ যম ৰজাই বগা ঘোঁৰা এটা হৈ ভঁৰালত সোমাই ধানবোৰ চপ্ চপ্ কৰে খাবলৈ ধৰিলে৷ ইপিনে যমে তৰ্কিব নোৱাৰাকৈয়ে শাঁখিনাই চল চাই লেকামডাল ঘোঁৰাটোৰ মুখত খুৱাই লৈ গিৰিস্‌‌ কৰে পিঠিত উঠি কোবাই দি তাক চেকুৰাবলৈ ধৰিলে৷ চেকুৰাই চেকুৰাই শাঁখিনাই যমৰ তৰ্ধনি এৰুৱালে৷ শেহত ঘোঁৰাই তৰণি নাপাই শাঁখিনাক ক’লে, “শাঁখিনা, মই ঘোঁৰা নহওঁ, যম ৰজা হে৷ তুমি কি বৰ লাগে লোঁৱা, লৈ মোক এৰি দিয়া৷” যমে বৰ দিবলৈ সইত খালত হে শাঁখিনা যমৰ পিঠিৰপৰা নামিল৷ তেতিয়া যম ৰজাই নিজ মূৰ্ত্তি ধৰি তাক বৰ দিলে-“তই দীৰ্ঘায়ু হবি; বৰ চহকী হবি; আৰু সুখে-সন্তোষে বহুত বছৰ জীয়াই থাকিবি৷ আৰু তোক আৰু তোৰ ঘৈণীয়েৰক তহঁতৰ গাঁৱৰ যিবোৰ মানুহে শাঁখিনা শাঁখিনী বুলি এই হাবিত মেলি থৈ গৈছিল, সিহঁতে তোৰ ঘৰত গোলামী কৰিব৷”

ইয়াৰ পিছত শাঁখিনা শাঁখিনীয়ে পুতেক ফেঁচা আৰু গাহৰিৰ সৈতে সুখেৰে এশ বছৰ ধনী, বৰ মানুহ হৈ খাই-বৈ আছিল; আৰু সিহঁতক দুখ দিয়া আগৰ গাঁৱৰ মানুহবোৰক সিহঁতে গোলামৰ দৰে বাইছিল৷

****

এক সন্ন্যাসীৰ কথা

নাতি৷-“ককাদেউতা, আজি সন্ন্যাসী এজন আহি আমা ৰাজহুৱা নামঘৰৰ আগৰ বৰগছজোপাৰ তলতে আছেহি৷ হেনো সন্ন্যাসীজন বৰ ধৰ্মিষ্ঠ৷ সৎৰাম মৌজাদাৰে তেওঁক সিধা-পাতি দি বৰ ভকতি কৰিছে; আৰু হেনো নি নিজৰ ঘৰতে থবগৈ৷”

ককা৷-“বাহিৰৰ সাজপাৰ দেখি কাকো চিনিব নোৱাৰি মোৰ কুটুম৷ সন্ন্যাসী ফকিৰক তো নোৱাৰিয়েই৷ সেইদেখি তেনে লোকক বুজি-বাজি ঘৰত ঠাই দিয়াহে ভাল৷ এটা সন্ন্যাসীৰ সাধু আছে, কওঁ শুন”-

এক দেশত এজন গৃহস্থ মানুহ আছিল, তেওঁৰ দুজনী ঘৈণীয়েক৷ এদিন এজন সন্ন্যাসী আহি গৃহস্থৰ ঘৰত ওলালত গৃহস্থই সন্ন্যাসীক আচল সাধু পুৰুষ ভাবি সেৱা-শুশ্ৰুষা কৰি যত্ন কৰি ৰাখিলে৷ সন্ন্যাসীও তেওঁৰ ধৰ্ম্মভাব আৰু সাধু আচৰণেৰে গৃহস্থ আৰু দুইজনা ঘৰৰ-ঘৈণীৰ মনত সোমাল৷ দুইজনা ঘৈণীয়েই সন্ন্যাসীৰ খোৱা-বোৱাৰ সকলোবোৰ কাৰ্য্য নিতৌ নিজহাতে এহাশুধীয়াকৈ কৰিবলৈ ধৰিলে৷ সন্ন্যাসীয়েও সেই ঘৰত ইমান আদৰ যত্ন পাই তাতে কিছুদিন থাকিবলৈ ঠিক কৰিলে৷

কোনো কাৰ্য্যৰ নিমিত্তে গৃহস্থ এমাহমানলৈ বিদেশলৈ যাবলগীয়া হ’লত সন্ন্যাসীকে তেওঁ সেই ঘৰৰ এক প্ৰকাৰ গৰাকী পাতি, দুইজনী ঘৈণীয়েকক কৈ গ’ল, যেন সিহঁতে সন্ন্যাসীক ভালকৈ যতন কৰি ৰাখে, যাতে সন্ন্যাসীয়ে কোনো বিষয়ত কষ্ট নাপায়, আৰু যেন সিহঁতে সন্ন্যাসীৰ বচন কেতিয়াও নেপেলায়৷

গৃহস্থৰ সৰুজনী ঘৈণীয়েকৰ বয়স কম আছিল, আৰু দেখিবলৈকো তাই বৰ শুৱনী আছিল৷ সেইদেখি গুৰিৰেপৰা সন্ন্যাসীৰ চকু তাইৰ ওপৰত পৰিছিল৷ এতিয়া গিৰিয়েক ঘৰত নথকাত সন্ন্যাসীয়ে সুবিধা পালে৷ এদিন অকলশৰীয়াকৈ তাইক সন্ন্যাসীয়ে পাই, তাৰ লগত লৈ গুচি যাবলৈ প্ৰস্তাৱ কৰিলে৷ তাই সেই কথা শুনি অবাক হৈ সন্ন্যাসীৰ আগত আঁঠু লৈ ক’লে, “প্ৰভু আপুনি আমাৰ গুৰু; এতেকে এনে কথা কিয় কয়? আপুনি ধৰ্মিষ্ঠ সাধু পুৰুষ, আপোনাৰ মুখত এনেকুৱা কথা শুৱায় নে?”

এই কথা শুনি সন্ন্যাসীয়ে ধৰা পৰিবৰ ভয়ত থিতাতে সুৰ সলাই পেলাই ক’লে, “মই তোমাক পৰীক্ষা হে কৰিছিলোঁ; তুমি কেতিয়াও তেনে নাভাবিবা৷”

পিছদিনা সন্ন্যাসীয়ে আন এটা বুধি উলিয়াই সৰু গৃহস্থনীক ক’লে, “গোসাঁনী পূজালৈ মোক মৰিশালিৰ মাটি অলপ লগা হৈছে৷ সেই মাটি ভকতীয়া তিৰুতাই মাজ নিশা কানি-কাপোৰ থৈ মৰিশালিলৈ গৈ আনিব লাগে, আনে আনিলে নচলে, এতেকে এই কাম তুমি নকৰিলে আৰু আনে কৰোঁতা নাই৷” সন্ন্যাসীৰ কথা শুনি তাইৰ যদিও ভয় লাগিছিল আৰু খং উঠিছিল, তথাপি গিৰিয়েকে সন্ন্যাসীৰ হুকুম মানিবলৈ পৈ-পৈকৈ কৈ যোৱা কথা তাই মনত পেলাই সেইদৰে মৰিশালিৰপৰা মাটি আনিবলৈ গাত লৈ আনি দিলে৷ দিনৌ এইদৰে সন্ন্যাসীৰ কথামতে তাই মৰিশালিৰ মাটি আনি দি আছিল৷ এনেতে গিৰিয়েক উভতি আহিল৷

গধূলি গিৰিয়েকৰ সৈতে সন্ন্যাসীয়ে কথা-বাৰ্ত্তা পাতোঁতে, সন্ন্যাসীয়ে বিশ্বাসে গিৰিয়েকক ক’লে যে তেওঁৰ সৰুজনী ঘৈণীয়েক প্ৰেতিনী৷ সদায় তাই ৰাতি দুপৰত মৰিশালিলৈ গৈ কাপোৰ-কানি সোলোকাই থৈ নাচি-বাগি তাত মাটি খানি থাকে৷ সন্ন্যাসীৰ কথা শুনি গিৰিয়েকে অতি আচৰিত মানি সুধিলে, “আপুনি এই কথা সঁচাকৈয়ে কৈছে নে?” সন্ন্যাসীয়ে উত্তৰ দিলে, “বাৰু এতিয়া আপুনি মনে মনে থাকক, আজি ৰাতি দুপৰত মই আপোনাক দেখুৱাই দিম, আপুনি নিজ চকুৰেই দেখিব৷”

ৰাতি দুপৰৰ আগেয়েই সন্ন্যাসীয়ে গৃহস্থক লগত লৈ মৰিশালিৰ এচুকত মনে মনে লুকাই আছিল৷ এনেতে সৰু ঘৈণীয়েকে আগৰ দৰে তাৰপৰা মাটি খানি লৈ আহিলগৈ; আৰু সেই কাম গিৰিয়েকে নিজ চকুৰেই দেখিলে৷ গিৰিয়েকে সন্ন্যাসীক ক’লে, “মই তো এই আচৰিত কাণ্ড দেখিলোঁ; এতিয়া তাইক কাটি পেলাম নে কি কৰিম?” সন্ন্যাসীয়ে উত্তৰ দিলে, “এইক কাটি মাৰি পেলোৱাতকৈ এখন নাৱত তুলি এইৰ হাত-ভৰি বান্ধি উটাই দিয়াঁ, তাতে তাই লেকাট ভুঞ্জি মৰক৷ তুমি কাটিলে ৰজাৰ ঘৰৰপৰা জগৰ লাগিব, আৰু সকলোৱে তোমাক দুষিব৷”

সন্ন্যাসীৰ কথা শুনি গিৰিয়েকে তাকে কৰিবলৈ থিৰ কৰি বৰ ঘৈণীয়েকক সেই কথা ক’লে৷ সতিনীৰ সতিনী-কথা; বৰ ঘৈণীয়েকে “এতিয়াই, এতিয়াই এই অমঙ্গলটো ঘৰৰপৰা দূৰ কৰক, আৰু মুখলৈ চাব নেলাগে,” বুলি গিৰিয়েকক উচটাই দিলে৷

গিৰিয়েকে সন্ন্যাসীৰ কথামতেই সৰুজনী ঘৈণীয়েকক নাও এখনত তুলি, তাইৰ হাত-ভৰি বান্ধি, চৈৰে ঢাকি নৈত উটাই দিলে৷ তাই কত কান্দিলে, কত কাকূতি-মিনতি কৰিলে, কিন্তু সেইবোৰলৈ সি কাণ নকৰি-“তই পিশাচনী, তোৰ স্বভাৱ মই আজি নিজ চকুৰেই দেখিলোঁ, তোক আৰু মই কি সুধিম৷” এই বুলি ক’লে৷ পিছদিনা সন্ন্যাসীয়ে তীৰ্থ কৰিবলৈ যাওঁ বুলি গৃহস্থৰপৰা বিদায় লৈ গুচি গ’ল৷ সন্ন্যাসীয়ে বাট পোনাই গৈ নদীৰ ভাটী ফালে দুদিনমানৰ বাটত তাৰ মঠত বাট চাই আছে যেন সেই নাও আহিলেই সি ধৰি তাইক লৈ যাব পাৰে৷

ঈশ্বৰ ইচ্ছাত নাওখন উটি গৈ এক ৰজাৰ ঘাট ওচৰ পালেগৈ৷দৈবাৎ সেই দিনা সেই সময়ত ৰজাইও মৃগয়াৰপৰা উভতি আহি সেই ঘাট পাইছিলহি৷ সেই দিনা চিকাৰত ৰজাই পহু নাপাই এটা বুঢ়া ভালুক পাই ধৰি আনিছিল৷ ৰজাই নাওখন উটি অহা দেখি তাত কি আছে চাবলৈ বুলি ধৰাই আনি তাৰ চৈ গুচাই দেখিলে যে তাত দীপলিপ্ তিৰুতা এজনী আছে৷ তিৰুতাজনীৰ বান্ধ-চাট মেলি দি তাইক সুধিলত, তাই সকলো বৃত্তান্ত ভাঙি ৰজাক ক’লে৷ তেতিয়া ৰজাই সন্ন্যাসীৰ ফাঁকি বুজিব পাৰি তাইক নাৱৰপৰা তুলি আনি, নাৱত সেই ভালুকটো সুমাই দি আগৰ দৰে চৈৰে ঢাকি নাওখন উটাই দিলে;আৰু তাইক নিজৰ ঘৰলৈ লৈ গৈ বিয়া কৰাই মৰমৰ কুঁৱৰী কৰি ৰাখিলে৷

ইফালে নাওখন উটি গৈ সন্ন্যাসীৰ মঠৰ ঘাটৰ ওচৰ পালতে সন্ন্যাসীয়ে আনন্দত উত্ৰাৱল হৈ নাওখন ধৰি আনি হেঁপাহৰ বস্তুটি পালোঁ বুলি চৈ দাঙিলতে তাৰ তলৰপৰা ভালুকটো ওলাই তাক খাই পেলালে৷

*****

এটা বুঢ়া আৰু পাঁচ পুতেক

ককা৷-“আজি অধ্যাপকে কৈছিল তই হেনো ভালকৈ পঢ়া-শুনা কৰিছ৷ মই শুনি বৰ সন্তোষ পাইছোঁ৷ আহ আজি এটা দীঘল সাধু কওঁ৷”--

এটা বুঢ়া আৰু তাৰ পাঁচোটা পুতেক আছিল৷ বুঢ়াই চাৰি পুতেকলৈ চাৰিজনী বোৱাৰী আনিছিল; মাত্ৰ নুমলীয়াটো হে বাকী আছিল৷

এদিন কেণ্‌কেনীয়া বৰষুণীয়া বতৰত বুঢ়াই পুতেকহঁতক সুধিলে, “বোপাহঁত ঔ, আজি কি কৰিবৰ দিন?” বৰটো পুতেকে উত্তৰ দিলে-“পিতাই, আজি ভালকৈ কাপোৰ-কানি লৈ উম লগাই শুই থাকিবৰ দিন৷” মাজুটোৱে উত্তৰ দিলে,-“আজি খৰাহি-পাচি সাজিবৰ দিন৷”বৰ-মাজুটোৱে ক’লে-“আজি পোৰা মাছে পঁইতা ভাতে খাবৰ দিন৷” সৰুটোৱে ক’লে, “আজি হালোৱা-গাঁতি মাৰি পথাৰত হাল বাবৰ দিন৷” এটাইকেইটাতকৈ সৰু নুমলীয়াটোৱে ক’লে-“পিতাই, আজি ভালকৈ এঠাইত কঠ পাৰি বহি লেখা-পঢ়া কৰিবৰ দিন৷” পুতেকহঁতৰ কথা শুনি বাপেকে মিচিকীয়া হাঁহি মাৰি একো নকৈ মনে মনে থাকিল৷ কিন্তু নুমলীয়া ভায়েকৰ উত্তৰটো শুনি চাৰিওটা ককায়েকে গোৰ্‌গোৰাবলৈ ধৰিলে৷ সিহঁতে ভাবিলে “ই:!ই লেখা-পঢ়া কৰি পণ্ডিত হৈ আমাতকৈ ডাঙৰ মানুহ হৈ খাবলৈ ওলাইছে৷ আমি হালোৱা-চহা হৈ থাকিম, আৰু ই বৰ মানুহ হৈ আমাক গোলাম কৰি বাব!” নুমলীয়া ল’ৰাটো স্বভাৱতে অলপ চোকা বুদ্ধিৰ আছিল দেখি বুঢ়াইও তাক আনকেইটাতকৈ অলপ সৰহকৈ মৰম কৰিছিল৷ সেইবাবে ককায়েকহঁতে তাক সমূলি দেখিব নোৱাৰিছিল৷ গতিকে, সিহঁতে সেই বিহমনাৰ পুলিটো সৰুতে উভালি পেলাই আপদৰ হাত সাৰিবৰ মন কৰিলে৷ এদিন চাৰিউটাই আলচি থিৰ কৰিলে, যে কোনোমতে ছল-বুধি কৰি সিহঁতে নুমলীয়া ভায়েকক মাৰি পেলাব৷ কিন্তু নুমলীয়া দেওৰ বৰবৌৱেকৰ কেনেবাকৈ এই আলচৰ কথা গম পাই, নুমলীয়া দেওৰেকক মনে মনে সাৱধান কৰি দি, সোনকালে সেই ঘৰৰপৰা পলাই গুচি যাবলৈ ক’লে৷

 এদিন নুমলীয়াই বাৰীত সোমাই পান পাৰিবলৈ বুলি পাণ বগোৱা তামোলৰ গছত উঠক৷ বাৰীচুকৰ আওহতীয়া ঠাইত সেইদৰে নুমলীয়া ভায়েকক অকলৈ দেখি ককায়েকহঁতে তাতে তাক বধিবৰ মনেৰে হাতত কপি-দা এখন লৈ তামোলৰ গছৰ তলত থিয় দিলেগৈ৷ ককায়েকহঁতৰ গতি দেখি গছৰ ওপৰত পাণ পাৰি থকা ভায়েকে সিহঁতৰ কু-মতলবৰ কথা বুজিব পাৰি ওপৰৰপৰা মাত লগালে-“ককাইটিহঁত, তহঁত আহিলি ভালেই হ’ল; মই ৰিঙিয়াই মাতোহে বুলিছিলোঁ৷ পাণজোপাৰ এইখিনিতে আম্‌ৰলি পৰুৱাৰ বাহ এটা আছে; পাণ পাৰিবই নোৱাৰি৷ মোক দাখন দেচোন, বাহটো কাটি তললৈ সৰাই দিওঁ৷” সিহঁতে তাৰ টেঙৰালি কথাৰ আচল মানে বুজিব নোৱাৰি, বাঁহ এডালৰ মূৰত দাখনেৰে ঘপিয়াই খোচ মাৰি দাখন তাতে লগাই ওপৰলৈ তুলি ভায়েকক দিলে৷ দাখন পায়েই ভায়েকে মিছামিছিকৈ আমৰলিৰ বাহ অঁতোৱাৰ ছল কৰি খপ্‌কৰে তামোল জোপাৰপৰা পিছলি মাটিত পৰিয়েই ঘপ্ ঘপ্ কৰে ককায়েকহঁতৰ মূৰকেইটা কাটি পেলালে৷

সি এই কাম কৰি অঁতাই ঘৰলৈ নগৈ, চাৰি ককায়েকহঁতৰ মূৰ চাৰিটা তাৰ গাৰ পানী-গামোছাখনেৰে টোপোলা বান্ধি লৈ গাৰি চাৰিটা তাতে এৰি থৈ বিদেশলৈ গুচি গ’ল৷ যাওঁতে যাওঁতে বাটতে গধূলি হ’লত, ওচৰতে কুঁহিয়াৰণি এখনৰ মাজত টঙি এখন দেখি তাতে থাকি ৰাতিটো কটাবৰ মনেৰে উঠি থাকিল৷ টঙিত উঠিয়েই সি মূৰ চাৰিটা টঙিৰ চাৰিফালে আঁৰি থৈ বহি থাকি কিছুমান বেলিৰ মূৰত কলমুটিয়াবলৈ ধৰিলে৷

এনেতে পথাৰৰ মাজৰ হোলা এটাৰপৰা দ’ত এটা ওলাই আহি টঙিৰ ওচৰত থিয় হৈ তাক মাত লগালে-“হেৰা মানুহটো, তই আঁৰি থোৱা সেই মূৰ এটা মোক খাবলৈ দিব পাৰ নে?” ৰাতি দুপৰত কাৰোবাৰ মাত শুনি নুমলীয়া চক‌্‌মক্‌খাই উঠি চকু মেলি দেখিলে যে দীঘল দীঘল ঠেং আৰু দীঘল দীঘল হাতেৰে দতুৱা দ’ত এটাই আগতে থিয় হৈ তাক কিবা কৈছে; আৰু দ’তটো ইমান ওখ যে টঙিৰ সৈতে তাৰ মূৰটো প্ৰায় সমান হৈ পৰিছে৷ ভয়ত নুমলীয়া জ্বৰঘামে ঘামিবলৈ ধৰিলে৷ কিন্তু ততালিকে সি মনটো ডাঠ কৰি ভয়টো লুকাই থৈ দ’তলৈ চাই কেৰ্কেৰীয়া মাতেৰে সুধিলে-“তোক কি লাগে অ’? বেগাই ক৷ মোৰ আজৰি নাই৷” দ’তে নুমলীয়াৰ কথাৰ ভমক দেখি কোঁচখাই উত্তৰ দিলে-“আপোনাৰ ওচৰত সেই মূৰ এটা মাগি নিবলৈ বুলি আহিছোঁ৷ আজি ভালেমান দিন মানুহৰ মূৰ খাবলৈ পোৱা নাই ; ইয়াত আজি মূৰ কেইটা আঁৰি থোৱা দেখি মোৰ বৰ খাবৰ মন গৈছে; আপুনি কৃপা কৰিলেই যেনিবা মনৰ হেঁপাহ পলায়৷” নুমলীয়াই মাত লগালে-“তোক মূৰ এটা দিলে তই মোক কি দিবি? মুখৰ শুদা কথাতে আৰু মূৰ পোৱা নেযায়৷” দ’তে ক’লে, “মোৰ কি আছে কি দিম? মোৰ কঁকালতে এই জোলোঙাটো আছে; তাকে লাগে যদি নিয়ক৷” নুমলীয়াই ক’লে, “হেৰ জোলোঙাটো লৈ মই কি কৰিম? তাৰে মোৰ কি উপকাৰ হ’ব?” দ’তে ক’লে,“এই জোলোঙাটোত আপুনি যতবাৰ হাত ভৰাব ততবাৰ এমুঠি এমুঠি ৰূপ পাব৷ হোৱঁক ধৰক আপুনি জোলোঙাটো আৰু তাত আপোনাৰ হাতখন ভৰাই এতিয়াই প্ৰমাণ চাওক৷” এই বুলি দ’তে তাৰ জোলোঙাটো নুমলীয়াক দিলে৷ নুমলীয়াই জোলোঙাটো লৈ তাত হাত ভৰালতে তাৰ হাতৰ মুঠিত এমুঠি ৰূপ উঠিল৷ দেখি নুমলীয়াৰ মনত মহা ৰং৷ তেতিয়াই সি মূৰ চাৰিটাৰ এটা দ’তক দি দিলে; আৰু দ’তে ৰং মনেৰে মূৰটো লৈ গুচি গ’ল৷

ইয়াৰ অলপ পৰ পিচতে নুমলীয়াৰ চিল্‌মিল্‌কৈ অলপ টোপনি আহিছে মাথোন, এনেতে আকৌ কিবা এটা মাত তাৰ কাণত পৰিল, সি চক্‌খাই উঠিল৷ সি চকু মেলি দেখিলে,-দীঘল নাক আৰু দীঘল চুলিৰে কদাকাৰ ভূত এটা তাৰ আগতে থিয় হৈ আছে৷ কি লাগে বুলি সি ভূতটোক সুধিলত, ভূতে গেনা মাতেৰে ক’লে, “কঁকাই মোক মূৰ এটি খাবলৈ দিয়া৷” নুমলীয়াই ক’লে, “মূৰ দিলে তই মোক কি দিবি ক, তেহে দিব পাৰোঁ৷” ভূতে ক’লে, “মোৰ হাতৰ এঁই টোকোনাডাল দিঁম৷”

“টোকোনাডালৰ উপকাৰ কি?” বুলি নুমলীয়াই সুধিলত ভূতে ক’লে, “যাঁকে তোঁমাৰ মাৰিবৰ মন যাঁয়, তাঁকে মাৰিবলৈ এঁই টোকোন ডাঁলক ক’লে টোঁকোনডাঁলে তাঁকে মাৰিবগৈ৷” এই কথা শুনি নুমলীয়াই তাৰ মূৰ এটা দি ভূতৰ টোকোনডাল ল’লে৷

এই ঘটনাৰ এখনমান তামোল খোৱাৰ পিছত কুট্‌কুৰা চুলি, চলাচল বগা দাঁত, জুই-আঙনি যেন ৰঙা চুক আৰু গেমেধা ওঁঠেৰে যখ এটাই আহি নুমলীয়াক মূৰ এটা খাবলৈ খুজিলত, নুমলীয়াই মাত লগালে, “তোক মূৰ দিলে তই মোক কি দিবি?” যখে উত্তৰ দিলে, “মোৰ হাতৰ এই জৰীডাল দিম৷” “জৰীডালৰ গুণ কি?” বুলি সি সুধিলত যখে ক’লে, “এই জৰীডালক পাচিলে, যাকে বান্ধি আনিবলৈ কবা তাকে সি বান্ধি আনিবগৈ৷” এই কথা শুনি নুমলীয়াই মূৰ এটা দি জৰীডাল ললে৷

মূৰটো লৈ যখটো গুচি গ’লত নুমলীয়াই নানা কথা ভাবি শুব নোৱাৰি হাচটিখন মেলি তামোল-পাণ উলিয়াই কাটি তামোল এখন মুখত দিছে মাথোন, এনেতে পথাৰৰ সিমূৰে ডাঙৰ আমগছ এজোপাত থকা ব্ৰহ্মদৈত্য এটাই বেঙা মেলি আহি টঙিৰ ওচৰত থিয় দিলেহি৷ দৈত্যটোৰ আকৃতি দেখি নুমলীয়াৰ মাত হৰিল৷ তথাপি মনটো ডাঠ কৰি লৈ সি মাত লগালে, “তই কোন? কি লাগে?” সি উত্তৰ দিলে-“মই বৰহম দইত৷ সৌ আমগছ জোপাতে মই থাকোঁ৷ মই তাৰপৰা দেখি আছিলোঁ তুমি তোমাৰ চাৰিটা মূৰৰ তিনিটা বিলালা৷ বাকীটো মোক নিদিয়াঁ নো কিয়? কিবা বোলেনে আজি মোৰ মুখখন কেটেপাকেটেপ লাগি আছে, তাৰেই মুহুদিটো কৰি মুখখন ফৰ্ফৰীয়া কৰি লওঁ বুলি ভাবিছোঁ৷” নুমলীয়াই সুধিলে, “মই তোক মূৰটো দিলে, তই মোক কি দিবি? সিহঁত কেইটাই একোটা বস্তুৰে মূৰৰ বেচ দি হে মূৰ নিছে৷” ব্ৰহ্মদৈত্যই ক’লে, “সেইটো মই জানো; দেখি আছোঁ৷ সেইদেখি মই পিন্ধি থকা মোৰ এই ভৰিৰ খৰমজোৰকে তোমাক দিবলৈ বুলি আনিছোঁ৷” “খৰমজোপাৰপৰা মোৰ কি উপকাৰ হব?” বুলি নুমলীয়াই তাক সুধিলত সি ক’লে, “এইজোৰ পিন্ধি তাক তুমি যলৈকে যাবলৈ তোমাক লৈ যাবলৈ কবা তলৈকে চকুৰ পচাৰতে সেইজোৰে তোমাক লৈ যাব৷” এই কথা শুনি নুমলীয়াই খৰমজোৰ লৈ মূৰটো দিলত ব্ৰহ্মদৈত্য গুচি গ’ল৷

এনেতে ৰাতি পুৱাল৷ নুমলীয়াই হাতত টোকোন আৰু জৰী আৰু কঁকালত জোলোঙাটো ওলমাই লৈ, খৰমজোৰ পিন্ধি, খৰমক ক’লে, “খৰম ঔ খৰম! মোক লৈ এতিয়াই অৱন্তি নগৰলৈ যা৷” চকুৰ পচাৰতে খৰমে নুমলীয়াক অৱন্তি নগৰত উলিয়াই দিলেগৈ৷

অৱন্তিত মহা হুলস্থুল৷ তাত এটা সিংহই মানুহ গৰু মাৰি খাস্তাং কৰিছে; ৰজা আৰু প্ৰজাই অনেক পুৰুষাৰ্থ কৰিও সিংহটো মাৰিব পৰা নাই৷ নুমলীয়াই সেই খবৰ শুনি ৰজাৰ ওচৰলৈ গৈ ৰজাক ক’লে, “”স্বৰ্গদেৱ, মই চিকাৰী মানুহ৷” ৰজাই ক’লে, “তই যদি চিকাৰী, তেন্তে মোৰ দেশ উৎখাত কৰা সিংহটো মাৰি দে৷” নুমলীয়াই মাৰিব পাৰিম বুলি গাত ল’লত, ৰজাই ক’লে, “যদি নোৱাৰ, তেন্তে মোৰ আগত মিছা কথা কোৱা বাবে তোক শূলত দিম৷” নুমলীয়াই উত্তৰ দিলে, “দিব সৰ্গদেৱ; কিন্তু যদি মাৰিব পাৰোঁ তেন্তে মই যিহকে খোজোঁ তাকে মোক দিব লাগিব৷” ৰজাই দিম বুলি অঙ্গীকাৰ কৰিলত, নুমলীয়াই নগৰৰ মাজৰ ডাঙৰ পথাৰ এখনৰ মাজলৈ গৈ, জৰীডালক ক’লে, “জৰী, তই সিংহটো বান্ধি এতিয়াই মোৰ আগলৈ লৈ আহগৈ৷” হুকুম পোৱা মাত্ৰকতে জৰীয়ে হাবিলৈ গৈ সিংহটো মৰিয়াই মাৰি ৰজাৰ ওচৰলৈ লৈ আহিল৷ ৰজা আৰু সভাসদসকলে চিকাৰীৰ এই কাৰ্য্য দেখি সন্তোষ পাই তাক শলাগিবলৈ ধৰিলে৷

ইয়াৰ পিছত নুমলীয়াই ৰজাৰ আগত আঠু লৈ ক’লে,“সৰ্গদেৱ,এতিয়া সৰ্গদেৱে পূৰ্ব্বৰ অঙ্গীকাৰ সুঁৱৰি বন্দীলৈ বঁটাৰ হুকুম কৰক৷”ৰজাই ক’লে, “নিশ্চয়,নিশ্চয়,তোমাক কি লাগে কোঁৱা?” নুমলীয়াই ক’লে, “সৰ্গদেৱে মোক নিজৰ জোঁৱাই কৰিবৰ আজ্ঞা হওক৷” এই কথা শুনি ৰজাৰ মূৰত আকাশীসৰগ ভাগি পৰিল৷কিন্তু ৰজাই অঙ্গীকাৰ কৰি থৈছে,ভাঙে কেনেকৈ?সেইদেখি অনেক ভাবি-চিন্তি নিৰুপায় হৈ তাৰে সৈতে নিজৰ জীয়েকক ৰজাই বিয়া দি তাক ঘৰ-জোঁৱাই কৰি ৰাখিলে৷

নুমলীয়া হালোৱা চহা মানুহ; ৰজাৰ জীয়ৰীৰ চলন-ফুৰণেৰে সৈতে মিলাই সি চলিব নোৱাৰে; সেইদেখি প্ৰতিটো কথাতে ঘৈণীয়েকে তাক হাঁহে৷ তাতে এদিন সি বৰ লাজ পাই খং কৰি ঘৰৰপৰা ওলাই গুচি গ’ল৷ কৰমে তাক এখন অটব্য অৰণ্যৰ ভিতৰত উলিয়াই দিলেগৈ৷ দুপৰীয়া ৰ’দত তাৰ বৰ পিয়াহ লাগিছিল, সেইদেখি সি পানী বিচাৰি এখন সৰোবৰৰ পাৰত ওলালহি৷ সৰোবৰৰ পানীবোৰ ফটিকৰ ধাৰ যেন নিৰ্ম্মল৷ ভেট আৰু পদুম ফুলেৰে সৰোবৰখন জক্‌মকীয়া৷ ৰাজহাঁহ; পানীহাঁহ, ঘিলাহাঁহ, শৰালী, বগলী, ডাউক, কোঢ়া আদি চৰাইয়ে তাত ৰংমনেৰে সাঁতুৰি ফুৰিছে দেখি তাৰ মনটো বৰ ফৰকাল লাগিল৷ সি নামি গৈ একাজঁলি পানী খাই উঠি দেখিলে যে পাৰতে আঁহত গছ এজোপাৰ তলতে জুপুৰিঘৰ এটা আছে৷ এখোজ দোখোজকৈ সি তাৰ ওচৰ চাপি গৈ দেখিলে যে তাত কোনো নাই; মাথোন এখন জুহালত ডোখোৰাখৰিৰ এঙ্গাৰ ছাইৰে সৈতে পৰি আছে৷ সি দেখিয়েই বুজিলে যে সেইটো কোনোবা সন্ন্যাসী ফকিৰৰ জুপুৰি৷ কিছুমান পৰ তাতে থাকি সন্ন্যাসীক আহিবৰ নেদেখি সি ঘৰটো সাৰি মছি চিকুণাই ওচৰৰে গছ এজোপাৰ আঁৰত লুকাই বহি থাকিল৷ গধূলি বেলিকা সন্ন্যাসীজন আহি ওলাল৷ তেওঁ দেখিলে যে তেওঁৰ ঘৰটো কোনোবাই সাৰি মছি জকজকীয়া কৰি থৈছে৷ তাকে দেখি সন্ন্যাসীয়ে মাত লগালে, “মোৰ ঘৰটো কোনে অঁতাই-পিটাই থৈছে? কোন ক’ত আছ ওলাই আহ, একো ভয় নাই!” ইয়াকে শুনি নুমলীয়া গছৰ আঁৰৰপৰা ওলাই আহি সন্ন্যাসীৰ ভৰিত দীঘল দি পৰিলত, সন্ন্যাসীয়ে তাক আশীৰ্ব্বাদ কৰি বহিবলৈ কৈ, তাৰ মুখৰপৰা তাৰ সকলো বৃত্তান্ত শুনি ক’লে, “বোপা, তই কোনো চিন্তা নকৰিবি; মোৰ এই আশ্ৰমতে তই নিৰ্বিঘিনিয়ে থাকি মোৰ সেৱা-শুশ্ৰুষা কৰি থাক, তোৰ ভাল হব৷ কিন্তু এটা কথা তোক কৈ থওঁ-এই সৰোবৰত পূব-ঘাটলৈ তই কেতিয়াও নাযাবি; সেই ঘাটত স্বৰ্গৰ অপেশ্বৰীসকলে গা ধোৱেহি৷”

পিছদিনা পুৱাই সন্ন্যাসীয়ে তেওঁৰ ন আলধৰাক আশ্ৰমৰ ৰখীয়া কৰি কৰবালৈ গুচি গ’ল৷ সন্ন্যাসী গ’লতে নুমলীয়াই সেই সৰোবৰৰ পূব-ঘাটলৈ গৈ মনে মনে পাৰৰে জোপা এটাই লুকাই থাকিল৷ অলপৰ পিছতে সাতজনী অপেশ্বৰী তালৈ আহিলত সি লাহেকৈ জোপাৰ ভিতৰৰপৰা ওলাই তেওঁলোকক ঠেকত পেলাই, অপেশ্বৰীসকলৰ এজনীক তাক বিয়া কৰাবলৈ সৈ কঢ়ালে৷ ইয়াৰ পিছত নুমলীয়াৰ লগতে অপেশ্বৰীসকলে ভনীয়েক এজনীক এৰি স্বৰ্গলৈ গুচি গ’ল৷

অপেশ্বৰী ঘৈণীয়েকক লগত লৈ নুমলীয়াই খৰমত উঠি ততালিকে তাৰ শহুৰেক-ৰজাৰ ঘৰ ওলালহি৷ ৰজাই জোঁৱায়েকক দেখি ৰং পালে৷ তাৰ আগৰ ঘৈণীয়েক ৰজাৰ জীয়েকে তাৰ কেৰাম-তালি দেখি, নিজৰ দোষৰ বাবে গিৰিয়েকৰ ওচৰত ক্ষমা মাগি সতিনীয়েকেৰে সৈতে একেলগে সুখেৰে খাই-বৈ থাকিবলৈ ধৰিলে৷ ইয়াৰ দিনচেৰেকৰ পিছতে অপুত্ৰক ৰজা মৰিল৷ শহুৰেক মৰিলত নুমলীয়াই সেই ৰাজ্যৰ ৰজা হ’ল৷ সি ৰজা হৈয়েই তাৰ বাপেক থকা ৰাজ্যৰ ৰজাৰ ওচৰলৈ কটকী পঠিয়াই কোৱাই পঠিয়ালে, যে “হয় ৰজাই তাক ৰাজ্য এৰি দিয়ক, নহয় যুদ্ধ দিয়ক৷” কটকীৰ কথা শুনি ৰজা ঘৃতাহুতি হৈ যুঁজ দিবলৈ সাজু হ’ল৷ নুমলীয়া ৰজাইও লা-লগুৱা, ঘোৰা-হাতী, ৰণুৱা-বনুৱা লগত লৈ সাজি-পাৰি যুঁজ কৰিবলৈ আগবাঢ়ি গ’ল৷ দুই দলৰ ভিতৰত যুঁজ লাগি গোটেইখন কোঁৱামোৱা লাগি পৰিল৷ শেহত নুমলীয়া ৰজাই জৰীক পঠিয়াই দি সেই ৰজাক কটাবন্ধা দি ধৰাই অনাই টোকোনক মাৰিবলৈ হুকুম দিলত, ৰজাই দাঁতত কুটা লৈ দীঘল দি নুমলীয়া ৰজাৰ ভৰিত পৰি ক্ষমা মাগিলে৷ তেতিয়া নুমলীয়াই সন্তুষ্ট হৈ ৰজাক নামাৰি সপৰিবাৰে সেই ৰাজ্যৰপৰা উলিয়াই দিলে৷ তাৰ পিছত নুমলীয়াই বুঢ়া বাপেকক বিচৰাই অনালে৷ বাপেক ওচৰ পালতে নুমলীয়াই ক’লে, “আপুনি মোক চিনি পাইছে নে?” বাপেকে নুমলীয়াৰ মুখলৈ কিছুমান বেলি ৰ-লাগি চাই থাকি ক’লে “সৰ্কদেও, চিনো চিনো যেন লাগিছে, কিন্তু ক’লে কটা যাম৷” নুমলীয়াই ক’লে, “কোনো ভয় নাই নিৰ্ভয়ে কোৱাঁ৷” বাপেকে ক’লে, “সৰ্কদেওক মোৰ নুমলীয়া পোটো যেন দেখিছোঁ৷” এই কথা শুনি নুমলীয়াই বাপেকৰ ভৰিত পৰি সেৱা কৰি আগৰপৰা গুৰিলৈকে সকলো কথা ভাঙি ক’লত বুঢ়াৰ চকুৰপৰা আনন্দৰ লো ববলৈ ধৰিলে৷

ইয়াৰ পিছত নুমলীয়াই বাপেকক সেই ৰাজ্যৰে ৰজা পাতি নিজৰ ৰাজ্যলৈ উভতি আহিল আৰু সুখে দুইজনী কুঁৱৰীৰে সৈতে গৃহবাস কৰি মহাসুখে ৰাজ্য ভোগ কৰি থাকিল৷ মোৰ কাপোৰ-কানি ক’লা হ’ল,গুচি আহিলোঁ৷

*****

ৰাজমন্ত্ৰী আৰু নাপিত

নাতি৷-“ককাদেউতা, আজি দুপৰীয়া তুমি কি এটা শ্লোক মাতি কৈছিলা যে মানুহৰ ভিতৰত নাপিত ধূৰ্ত্ত৷ কিয় নাপিতক ধূৰ্ত্ত বোলে ককাদেউতা?”

ককা৷-“কিয় বোলে, এটা নাপিতৰ সাধু কওঁ শুন, তেতিয়া বুজিব পাৰিবি”-

সত্যকালত চৰাই-চিৰিকতি পহু-পতং সকলোৱে কথা কব পাৰিছিল, আৰু সিহঁতৰ কথা মানুহে বুজি পাইছিল৷ সেই কালত এদিন এজন ৰজাই তেওঁৰ বৰ-চ’ৰাত বহি থাকোঁতে দেখিলে যে বৰ-চ’ৰাৰ আগ-চোতালতে এটা বগা আৰু এটা ক’লা কাউৰীয়ে কেল্‌কেলাই কথা পাতি আছে৷ প্ৰথমতে বগা কাউৰীয়ে ক’লা কাউৰীটোক সুধিলে “বান্ধ, তোমালোকে ইয়াত কি খাই থাকা?” ক’লা কাউৰীয়ে উত্তৰ দিলে-“আমি ধান-চাউল, পোক-পৰুৱা আদি খাই থাকোঁ; তোমালোকেনো কি খোৱাঁ?” বগা কাউৰীয়ে ক’লে, “আমি সাত সাগৰৰ সিপাৰে থকা মাণিক গছৰ মাণিক খাওঁ৷” ইয়াৰ পিছত কাউৰী দুটা উৰি গ’ল৷ ৰজাই কিন্তু বৰ-চ’ৰাৰ পৰা সিহঁতৰ এই কথা শুনি আছিল৷ ৰজাই তেতিয়াই পাত্ৰ-মন্ত্ৰী আদি সভাসদসকলক ক’লে, “তোমালোকৰ ভিতৰত যেয়ে সাত সাগৰৰ সিপাৰৰ পৰা মাণিকৰ গছ আনি মোক দিব পাৰিবা তেওঁক মই মোৰ ঘাই মন্ত্ৰী পাতিম৷” মন্ত্ৰীয়ে ক’লে, “স্বৰ্গদেৱ, মই কেনেকৈ সাগৰৰ সিপাৰেলৈ যাম? আৰু মাণিকৰ গছ ক’ত বিচাৰি পাম?সৰ্গদেৱ সেই কাম মোৰ অসাধ্য৷”

পাত্ৰইও সেই কথাকে ক’লে৷ আন আন সভাসদসকলৰ পৰাও ৰজাই তেনেকুৱা উত্তৰকে শুনি ক’লে, “বাৰু, এতিয়াই নগৰত ঢোল পিটি শুনাই দিয়া হওক যে, যেয়ে মোক সাত সাগৰৰ পাৰৰপৰা মাণিকৰ গছ এজোপা আনি দিব পাৰিব, তাক মই দুকলহ সোণ-ৰূপ দিম, আৰু মোৰ ঘাই মন্ত্ৰী পাতিম৷” ৰজাৰ হুকুম মতে এই কথা নগৰত জাননী দিয়া হ’ল; কিন্তু কোনো সেই কামলৈ আগ নাবাঢ়িল৷

সেই নগৰতে এটা সামান্য মানুহৰ দুজনী ঘৈণীয়েক আছিল, বৰজনী এলাগী, সৰু জনী লাগী৷ এলাগীৰ ল’ৰা এটা, লাগীৰ ল’ৰা ছটা৷ এলাগীৰ ল’ৰাটো খোৰা; লাগীৰ ল’ৰাকেইটা শকত-আৱত আৰু নিৰোগী৷ এলাগী আৰু তাইৰ ল’ৰাটোক লাগী আৰু লাগীৰ ল’ৰাকেইটাই দেখিব নোৱাৰে, আৰু খোৱা-পিন্ধাৰ বৰ দুখ দিয়ে৷ খোৰাৰ বাপেকৰপৰাও খোৰাই আৰু তাৰ মাকে কেতিয়াও মৰম বেথা নাপায়৷

লাগীৰ ল’ৰা ছয়োটাই ৰজাৰ জাননীৰ কথা শুনি ৰজাৰ ওচৰলৈ গৈ আঠু লৈ ক’লে, “সৰ্গদেও, আমিয়েই সেই মাণিকৰ গছ আনি দিবলৈ যাব পাৰোঁ, যদি সৰ্গদেৱে হুকুম দিয়ে৷” সিহঁতৰ কথা শুনি ৰজাই ক’লে, “মোৰ কোনো আপত্তি নাই; তহঁতে আনিব পাৰ যদি যা৷ যাবলৈ তহঁতক কি লাগে মোৰ ভৰাঁলৰপৰা লৈ যা৷” ৰজাৰ হুকুম পাই সিহঁতে ৰজাৰ ভৰাঁলৰপৰা বাটত খাবলৈ যি যি বস্তু লাগে সেইবোৰ লগতে লৈ পাঁচখন নাৱত ভৰা দি মাণিক আনিবলৈ সাগৰেদি যাত্ৰা কৰিলে৷

লাগীৰ পুতেকহঁত মাণিক আনিবলৈ যোৱা শুনি এলাগীৰ খোৰা পুতেকেও মাকক সুধিলে, “আই, মোৰ ককাইহঁত মাণিক আনিবলৈ গৈছে মইও যাওঁ৷” মাকে ক’লে, “বোপাই, সিহঁত হৈছে ছয় ভাই-ককাই, বাপেকৰো অতি মৰমৰ; তই হৈছ এলাগীৰ একেটি পোনা, বাপেৰেও তোক দেখিব নোৱাৰে, ককাইদেৱেৰহঁতেও দেখিব নোৱাৰে৷ তই ক’লৈ যাবি মোৰ সোণাই? মই মাগি-খুজি তোক খুৱাই থাকিম, তই কলৈকো যাব নালাগে মোৰ বোপাই৷ তই ৰজাৰ মন্ত্ৰী হবলৈ, আৰু বঁটালৈ আশা কৰি সাত সাগৰৰ পাৰত মাণিক বিচাৰি গৈ কৰবাত মৰি-হাজি ঢুকাই মোক অনাথিনী কৰিব নালাগে মোৰ সোণাই৷” পুতেকে ক’লে, “নহয়, আই, যাওঁ, কামটো কৰিব পাৰিলেতো একেবাৰেই আমাৰ দুখ গুচিবই, নোৱাৰি মৰিলেও মৰিম, তাত নো বেজাৰ কি? একেইতো বোপায়ে আমাক দেখিব নোৱাৰে৷ যদি ৰজাৰ কামত গৈ মৰোঁ, তেনেহলেও ৰজাই তোমাক পুহিব৷ সেইদেখি আই তুমি হকা-বধা নকৰিবা৷ মোৰ বৰ মন গৈছে যাওঁ, গৈ এবাৰ চাওঁৱেইচোন বিধতাই নো আমাৰ কপালখনত সদায় দুখকে লেখিছে নে?” খোৰাই এইদৰে বৰকৈ মাকক কেৰজেৰকৈ ধৰিলত মাকে এৰাব নোৱাৰি কান্দিকাটি পুতেকক বিদায় দিলে৷

খোৰাই ৰজাৰ আগত আঠু লৈ ক’লেগৈ, “সৰ্গদেৱে আজ্ঞা দিলে বন্দীয়েও মাণিকৰ গছ আনিবলৈ যাব পাৰোঁ৷” ৰজাই ক’লে, “ভাল কথা, যাব খুজিছ যা; আৰু কি লাগে মোৰ ভৰালৰপৰা লৈ যা৷”

খোৰাই অলপমান খোৱা বস্তু টোপোলা বান্ধি লৈ, ৰজাৰ ঘোৰাশালৰপৰা ঘোৰা এটা লবৰ মনেৰে ঘোৰাশালত সোমাল; কিন্তু সি যিমানকে ঘোৰা চাই ফুৰিছে, এটা ঘোৰাও তাৰ চকুত পৰা নাই৷ সি, খীণোৱা আৰু উজুটিতে পৰি-মৰা ঘোৰা এটা দেখি হঠাৎ তাৰ আগত থমকি ৰ’ল; কাৰণ ঘোৰাটো সি সৰ্ব্বসুলক্ষণীয়া যেন দেখিলে, ঘোৰাটোৰ গলধনত চপৰিয়াই খোৰাই মাত লগালে,-“কি আচৰিত কথা৷ এনে সৰ্ব্বসুলক্ষণীয়া ঘোৰাটো এনে উজুটিতে পৰিমৰা হ’ল কিয়?” ঘোৰাটোৱে মাত লগালে, “ককাই, মোৰ দুখৰ কথা কোনেও নাজানে৷ মোৰ ভৰিৰ খুৰাৰ তলত সোণৰ শলখা সোমাই আছে; সেইবাবেই মই এনে চেৰেলা হৈ পৰি আছোঁ৷ তুমি যদি পাৰা, সেই শলখাদাল টানি উলিওৱাঁ, উলিয়ালেই দেখিবা মই কেনেটো হওঁ৷ আৰু তাকে কৰি মোৰ পিঠিত উঠি তুমি যলৈকে যাব খুজিবা তলৈকে মই তোমাক নিমিষতে লৈ যাম৷” খোৰাই ঘোৰাটোৰ কথা শুনি ভৰিটো দাঙি চাই দেখিলে সঁচা ত’তে সোণৰ শলখা এডাল সোমাই আছে৷ সি তেতিয়াই কমাৰৰ ঘৰলৈ গৈ এডাল লোৰ চেপেনা আনি শলখাডাল টান মাৰি উলিয়ালতে ঘোৰাটো সুস্থ হৈ টগ্‌বগাবলৈ ধৰিলে৷ খোৰাই দেখি ৰং পাই মাণিকৰ গছ আনিবলৈ ৰজাৰ ওচৰত মেলানি মাগি, সেই ঘোৰাটোতে উঠি ছুটি মেলিলে৷

সিফালে খোৰাৰ ককায়েকহঁত সাগৰেদি গৈ বাটৰ ওৰকে পোৱা নাই; ইফালে খোৰাই বামেদি ঘোৰা চেকুৰাই গৈ গৈ তিন দিনৰ মূৰত যমৰজাৰ নগৰ পালেগৈ৷ তাতে সি দুদিনমান জিৰাবৰ মনেৰে থাকি, সমৰজাৰ সৈতে দেখা-শুনা কৰিলে৷ যমৰজাই ভালেমানদিনৰপৰা জীয়েকলৈ দৰা বিচাৰি ফুৰিছিল, কিন্তু ক’তো সুলক্ষণীয়া দৰা নাপাই মনৰ বেজাৰত চ’ৰাতে মূৰঘূৰাই বহি আছিল৷ এনেতে খোৰা তেওঁৰ আগত ওলালতে তাক সুলক্ষণীয়া দেখি তালৈকে জীয়েকক বিয়া দিলে৷ যমে জীয়েকক মৰা-মানুহ জীয়াই লব পৰা বৰ দি জোঁৱায়েকৰ লগত উলিয়াই দিলে; আৰু জোঁৱায়েকে যমৰজাৰ জীয়েকক লগত লৈ যাবলৈ ধৰিলে৷

এইদৰে গৈ থাকোতে খোৰা দিনচেৰেকৰ মূৰত কপৌৰজাৰ নগৰত ওলালগৈ৷ তাতে জিৰাবৰ মনেৰে সি দিনদিয়েক থাকোঁতে কপৌৰজাই গম পাই তাক মতাই নিয়াই তালৈ নিজৰ জীয়েকক বিয়া আৰু এহাল কপৌ যৌতুক দিলে৷কপৌৰজাৰ জীয়েকে কপৌহাল লগত লৈ গিৰিয়েকৰ লগত যাবলৈ ধৰিলে৷

কিছুমান দিনৰ মূৰত খোৰা নাগৰজাৰ দেশত ওলালগৈ৷তাতে সি কিছুমান দিন জিৰাই-শঁতাই থাকোঁতে নাগৰজাৰ চকুত পৰিল৷ ৰজাই সুলক্ষণীয়া যোগ্য ল’ৰাটো দেখি লৰালৰিকৈ জীয়েকক বিয়া দি, এহাল নাগ-নাগিনী যৌতুকত দি পঠিয়াই দিলে৷

নাগৰজাৰ দেশৰ পৰা গৈ গৈ পাঁচ দিনৰ দিনা খোৰা সৰ্পৰজাৰ দেশত ওলালগৈ৷ সৰ্পৰজাইও এনেটো ল’ৰা হাতত পাই আদৰ-সাদৰ কৰি লৈ গৈ খুৱাই-বুৱাই নিজৰ জীয়েকক তালৈ বিয়া দি এহাল সৰ্প যৌতুক দিলে৷ সেইজনী ঘৈণীয়েককো লগতে লৈ খোৰা যাবলৈ ধৰিলে৷

গৈ আছে, গৈ আছে, গৈ আছে, এনেতে খোৰা ঘপহকৰে বিচনী ৰজাৰ মলুকত ওলালগৈ৷ বিচনী ৰজাইও এনে সুলক্ষণীয়া দৰা দেখি লোভ সামৰিব নোৱাৰি নিজৰ জীয়েকক তালৈ বিয়া দি দুখন বিচনী লগত যৌতুক দিলে৷

এইদৰে পোৱা পাঁচজনী কন্যা লগত লৈ খোৰাই গৈ থাকোঁতে দিনচেৰেকৰ মূৰত, শগুনী-ৰজাৰ দেশ পালেগৈ৷ শগুনী ৰজাইও যম, কপৌ, নাগ, সৰ্প আৰু বিচনী-ৰজাৰ আৰ্হি লৈ বৰ ৰং মনেৰে ধুমধাম কৰি নিজৰ জীয়েকক খোৰালৈ বিয়া দিলে আৰু জীয়েকৰ লগত সাগৰৰ সিপাৰৰ মাণিকৰ গছ এজোপা আনি যৌতুক দি জীয়েক-জোঁৱায়েকক পঠিয়াই দিলে৷ লগত মানুহ সৰহ হোৱা দেখি খোৰাই বামেদি তাৰ ঘোৰাটো আৰু মানুহবোৰ পঠিয়াই দি ঘৈণীয়েকহঁতক লগত লে নাৱেৰে সাগৰেদি উলটি আহিবলৈ ধৰিলে৷

ইফালে খোৰাৰ ককায়েক ছটাই মাণিকৰ গছ বিচাৰি নাপাই, উভতি আহি থাকোঁতে দূৰৰ পৰা খোৰাৰ নাও দেখা পালে৷ সিহঁতে দেখিলে খোৰাই ছজনী কন্যাৰে সৈতে মহা পয়োভৰেৰে আনন্দ কৰি তোলপাৰ লগাই সাগৰত আহিব লাগিছে৷ সিহঁতে দেখিয়েই বুজিলে যে খোৰাই কৰবাত মাণিকৰ গছ পাই আনিছে৷ তাকে ভাবি সিহঁতে কোৱামেলা কৰিলে যে, “আমি ছটা গজ-হস্তী যেন মতা মানুহক চেৰ পেলাই এতিয়া খোৰা হে মন্ত্ৰী হবলগা হ’ল৷ সি মন্ত্ৰী হব, আৰু আমি তাৰ খাটনি ধৰি ভাত মোকোলাই খাম৷ ই কথা হবই নোৱাৰে; খোৰাক সাং কৰি থৈ তাৰ হাতৰপৰা মাণিকৰ গছ আৰু কন্যাবোৰ কাঢ়ি লৈ ভাগবাটি লওঁহঁক আৰু মাণিকৰ গছ ৰজাক দি আমাৰে এটা মন্ত্ৰী হওঁহঁক৷” সিহঁতে ইয়াকে আলচ কৰি সিহঁতৰ নাও খোৰাৰ নাৱৰ ফালে খেৱা দি লৈ আহি ওচৰ পাই মিঠাকৈ মাত লগালে, “সেইটি আমাৰ খোৰা ভাইটি নে? তই ইমানবোৰ কন্যা কৰপৰা পালি? মাণিকৰ গছও আনিছোঁ৷” তাৰ পিছত সি কেনেকৈ আহিল, কেনেকৈ কন্যাবিলাক পালে, আৰু মাণিকৰ গছ কেনেকৈ পালে এটাইবোৰ কথা আগৰপৰা গুৰিলৈকে ককায়েকহঁতৰ আগত ভাঙি-চিঙি ক’লে৷ এই কথা শুনি সিহঁতে আৰু সোধ-পোছ নকৰি নাৱৰ বঠাৰে কুবিয়াই খোৰাক মাৰি সাগৰত পেলাই দিলে৷ ইয়াকে দেখি যমৰজাৰ জীয়েকে কাবৌ-কোকালি কৰি সিহঁতক ক’লে যে “আমাৰ গিৰিহঁতক আপোনালোকে মাৰি আমাক ভাগবাটি ললে ভাল কৰিলে; কিন্তু তেওঁতো আমাৰ স্বামী আছিল, এতেকে তেওঁৰ শ-টো পানীৰপৰা তুলি আনি আমাক দিয়ক, আমি লৈ গৈ ঘৰত খৰি দিওঁগৈহঁক; নহলে বৰ পাপৰ কথাটো হ’ব৷” যমৰজাৰ জীয়েকৰ কথাত সিহঁতৰ মন নুকুমলিলত এটাইকেউজনীয়ে গোটখাই চিয়ঁৰি কান্দিবলৈ ধৰিলে, আৰু ক’লে, “যদি আপোনালোকে আমাৰ শটোও পুৰি মৃতকৰ মুখত পানী এচলু দিবলৈ নিদিয়ে তেন্তে আমাকো লগতে মাৰি পেলাওক; নহলে আমি ৰজাৰ আগত এই কথা কৈ দিমগৈহঁক৷” এই কথা শুনি সিহঁতে ভয় খাই শ-টো সাগৰৰপৰা তুলি আনি যমৰজাৰ জীয়েকক দি বুজাই-বঢ়াই সান্ত্বনা কৰি নাও বাই গুচি আহিল; আৰু যমৰ জীয়েকে শ-টো এটা পেৰাত ভৰাই লৈ আহিল৷

ছয়োটা ককাই-ভায়ে মাণিকৰ গছ আনি ৰজাৰ নগৰৰ ঘাটত নাও চপালত, ৰজাই বাতৰি শুনি পাত্ৰ-মন্ত্ৰী সভাসদসকলক লগত লৈ সিহঁতক আদৰি নিলেহি৷ এই বাতৰি নগৰত ফাটি পৰিলত, মাণিকৰ গছ চাবলৈ চাৰিউফালৰপৰা প্ৰজা আহি ৰজাৰ বৰ-চ’ৰা ভৰি পৰিলহি৷ ৰজাই বৰ-চ’ৰাত বহি ছয় ভায়েকক মাণিকৰ গছ উলিয়াই দিবলৈ হুকুম দিলত, সিহঁতে কন্যা কেউজনীক পেৰাটো মেলি গছজোপা উলিয়াই দিবলৈ ক’লে; কিন্তু মাণিকৰ গছ থকা পেৰাটো সিহঁতৰ খোআ ভায়েকৰ বাহিৰে আন কোনেও মেলিব নোৱাৰে, গতিকে, সিহঁত মহা মস্কিলত পৰিল৷ সিফালে,“গছ উলিয়াই দে,পলম কৰিছ কিয়?” বুলি ৰজাই ক’লে৷ সিহঁতে ছোৱালীকেইজনীক “হেৰ উলিয়াই নিদিয় কিয়? তৎক্ষণাৎ উলিয়াঁ” বুলি ডাবি দি ক’লত যমৰজাৰ জীয়েকে উঠি আহি ৰজাৰ আগত আঠু লৈ ক’লে, “সৰ্গদেও, এই মাণিকৰ গছ আৰু আমাক যি বিয়া কৰাই আনিছিল তেওঁক এওঁবিলাকে বাটতে মাৰিলে৷ মাণিক অনাজন গিৰিহঁতৰ বাহিৰে আমি বা আন কোনেও পেৰা মেলিব নোৱাৰোঁ; তেওঁহে এই পেৰাটো মেলিব আৰু মাৰিব জানিছিল৷” ৰজাই এই কথা শুনি আচৰিত মানি ক’লে, “তেন্তে দেখিছোঁ এটা মহা অন্যায় কাণ্ড ঘটিছে৷ এতিয়া কি হব, কি উপায়েৰে পেৰা মেলা যায়?” যমৰ জীয়েকে ক’লে, “সৰ্গদেৱ, বেটীয়ে আমাৰ গিৰিহঁতৰ শ-টো সেই আনটো পেৰাতে ভৰাই আনিছোঁ৷ যদি বেটীক হুকুম দিয়ে তেন্তে বেটীয়ে তেওঁক জীয়াই দিব পাৰোঁ৷” এই কথা শুনি ৰজাই আৰু আচৰিত হৈ ক’লে, “বাৰু দে জীয়াই; মই হুকুম দিছোঁ৷” ৰজাৰ হুকুম পাই যমৰজাৰ জীয়েকে পেৰা এটাৰপৰা গিৰিয়েকৰ মৰা-শটো উলিয়াই, তাৰ ভিতৰত জীৱটো সুমাই দিবলৈ বাপেকক ধ্যান কৰি কোৱাত মৰা গিৰিয়েকে জীৱ পাই উঠি বহিল; আৰু তেতিয়াই সি পেৰাটো মেলি মাণিকৰ গছজোপা উলিয়াই দিলে৷ মাণিকৰ গছজোপা ওলালতে তাৰ জেউতিত ৰজাৰ বৰ-চ’ৰা তিৰ‌্‌বিৰাবলৈ ধৰিলে৷ ৰজাৰ মহা আনন্দ মিলিল; আৰু ৰাইজে চাৰিউফালৰপৰা “হৈ-ধ্বনি”দিবলৈ ধৰিলে৷ তাৰ পিছত ৰজাই খোৰাৰ মুখৰপৰা সকলো কথা শুনি তাক ঘাই মন্ত্ৰী পাতিলে,আৰু তাৰ হিংসাকুৰীয়া ককায়েকহঁতক হাতীৰে গচকাই মাৰিলে৷

কিছুদিন এইদৰে খোৰা ঘাই মন্ত্ৰী হৈ সুখেৰে থকা দেখি,ৰজাৰ নাপিতটোৰ বৰ খিয়াল লাগিল৷নাপিতটোৰ ৰজাৰ বৰ খটনিয়াৰ আছিল৷কেনেকৈ খোৰাক মন্ত্ৰী ভাঙি সি আন এজনক মন্ত্ৰী পতাব,দিনে-ৰাতিয়ে তাৰ এইহে চিন্তা হ’ল৷এদিন সি ৰজাৰ ডাঢ়ি খুৰাই থাকোঁতে ৰজাক লাহেকে ক’লে, “সৰ্গদেও,মাণিকৰ গছ আনি মন্ত্ৰী হোৱাই মন্ত্ৰী নহয়;মন্ত্ৰীৰ আৰু কাম আছে৷”ৰজাই তাক সুধিলে, “কি কাম আছে,কচোন?”সি উত্তৰ দিলে, “সৰ্গদেও,যিটো মন্ত্ৰীয়ে এদিনৰ ভিতৰতে দুপুৰা মাটিত মাহ-সৰিয়হ সিঁচি আকৌ ৰাতিটোৰ ভিতৰতে ডুলিত বেলেগ বেলেগকৈ ভৰাই দিব পাৰে,সি হে আচল মন্ত্ৰী; আৰু তেনে মানুহ হে সৰ্গদেওৰ মন্ত্ৰী হবৰ যুইগ৷”

নাপিতৰ কথা শুনি পিছদিনা ৰজাই মন্ত্ৰীৰ হতুৱাই দুপুৰা মাটিত মাহ-সৰিয়হ সিঁচাই দি ক’লে,-“মন্ত্ৰী,যদি তুমি আজি ৰাতিৰ ভিতৰতে আকৌ এই মাহ-সৰিয়হবোৰ বুটলি ডুলিত ভৰাই দিব পাৰা,তেহে তুমি মোৰ মন্ত্ৰী হৈ থাকিব পাৰিবা,নহলে তোমাক মই কটাম৷”ৰজাৰ কথা শুনি মন্ত্ৰীয়ে বেজাৰ কৰি ঘৰলৈ গৈ মন-মাৰি বহি আছে৷এনেতে কপৌৰজাৰ জীয়েকে সুধিলে,-“আজি আপোনাৰ নো কি হ’ল?মন-মাৰি বহি আছে কিয়?”গিৰিয়েকে ক’লে,-“কি কম বেজাৰৰ কথা!আজি ৰাতিটোৰ ভিতৰতে দুপুৰা মাটিৰ মাহ-সৰিয়হবোৰ বুটলি আনি ডুলিত ভৰাই দিবলৈ ৰজাই মোক হুকুম দিছে;নহলে হেনো কাটিব৷”কপৌ ৰজাৰ জীয়েকে ক’লে, “ইস্ বৰ কথাটো!আপুনি বেজাৰ নকৰিব,খাই-বৈ শুই থাওক;মই তাৰ দিহা কৰিম৷”ঘৈণীয়েকৰ কথা শুনি মন্ত্ৰীৰ অলপ ভাল লাগি তেওঁ খাই-বৈ শুই থাকিল৷ইপিনে কপৌৰজাৰ জীয়েকে ৰাতি গহীন হ’লত,তাইৰ যৌতুকৰ কপৌহাল উলিয়াই দি সিহঁতক ক’লে, “বোপায়ে তহঁতক মোৰ বিপদত তাৰিবলৈ দিছে;এতিয়া তহঁতে মোৰ বিপদত তাৰিবলৈ দিছে;এতিয়া তহঁতে মাহ-সৰিয়হবোৰ তুলি ডুলিত ভৰাই দিব লাগে৷”

এই কথা শুনি কপৌহা উৰি গৈ “দেখৰমানে” যতবোৰ কপৌ আছিল এটাইবোৰ তেতিয়াই মাতি আনি সিহঁতৰ ৰাতিৰ ভিতৰতে মাহ-সৰিয়হবোৰ বোটলোৱাই ডুলিত ভৰোৱাই দিয়ালে৷ পিছদিনা ৰজাই দেখি আচৰিত মানিলে৷নাপিতেও আচৰিত হৈ মন্ত্ৰীক ধ্বংস কৰিবলৈ আকৌ ন-বুধি ভাবিবলৈ ধৰিলে৷

কিছুমান দিনৰ পিছত নাপিতে আকৌ এদিন ৰজাৰ গা পিটিকি থাকোঁতে ৰজাক ক’লে,-“সৰ্গদেও, এই মন্ত্ৰীয়েই মন্ত্ৰী নহয়, মন্ত্ৰীৰ আৰু কাম আছে!” ৰজাই “কি কাম কচোন?” বুলি সুধিলত নাপিতে ক’লে, “স্বৰ্গদেও, যি এৰাতিৰ ভিতৰতে দুপুৰা মাটিত দুটা পুখুৰী খনাই নাগ বহুৱাই দিব পাৰে সিহে আচল মন্ত্ৰী৷” এই কথা শুনি ৰজাই মন্ত্ৰীক আগৰদৰে হুকুম দি ক’লে, “যদি পুখুৰী খনাই দিব নোৱাৰা,তেনেহলে তোমাৰ মূৰ যাব৷”

সেই দিনাও মন্ত্ৰীয়ে ঘৰত মূৰঘূৰাই বহি আছে দেখি, নাগ-ৰজাৰ জীয়েকে দেখা পাই, “কি হৈছে?” বুলি সুধিলত তেওঁ ৰজাৰ হুকুমৰ কথা ক’লে৷ কথাটো শুনি ঘৈণীয়েকে ক’লে, “এইটো একো টান কথা নহয়; আপুনি খাই-বৈ মহাসুখে শুই থাকক, মই তাৰ ব্যৱস্থা কৰিম৷” ৰাতি গহীন হ’লত, মই তাৰ ব্যৱস্থা কৰিম৷” ৰাতি গহীন হ’লত, নাগ ৰজাৰ জীয়েকে যৌতুকত পোৱা নাগ-নাগিনীক ক’লে, “বোপায়ে মোক বিপদত তৰিবলৈ তহঁতক মোৰ লগত দিছে৷ তহঁতে আজি ৰাতিৰ ভিতৰতে এই দুপুৰা মাটিত পুখুৰী দুটা খানি তাত নাগ বহুৱাই দিব লাগিব, নহ’লে এৰণ নাই৷” নাগৰজাৰ জীয়েকৰ কথা শুনি নাগ-নাগিনীয়ে তেতিয়াই “দেখৰ” নাগ মাতি পুখুৰী খানিবলৈ লগাই দিলে; আৰু ৰাতিৰ ভিতৰতে মাটিৰ দুপুৰাত সিহঁতে দুটা পুখুৰী খানি তাত নাগ পুতি থৈ গুচি গ’ল৷পিছদিনা পুৱা ৰজা আৰু নাপিতে পুখুৰী দুটা দেখি বিস্ময় মানিলে; আৰু এনে দুটা অসাইধ কাম দিও মন্ত্ৰীক হৰুৱাব নোৱাৰি নাপিত বিবুধি হ’ল৷

ইয়াৰ দিনচেৰেকৰ পিছত আকৌ নাপিতে এটা বুধি চৰ্জি ৰজাক ক’লে, “সৰ্গদেও, সৰ্গদেওৰ মন্ত্ৰী এতিয়া আচল মন্ত্ৰীৰ যুইগ হব পৰা নাইগে; মন্ত্ৰীৰ আৰু কাম আছে৷”ৰজাই “সেইটো কি কাম?” বুলি সুধিলত নাপিতে ক’লে, “যি মন্ত্ৰীয়ে ৰাতিটোৰ ভিতৰতে এখন সৰ্পৰ নগৰ সজাই দিব পাৰিব সি হে আচল মন্ত্ৰী৷নহলে এই মন্ত্ৰী ফপহুতা মন্ত্ৰী৷”নাপিতৰ কথা শুনি ৰজাই মন্ত্ৰীক মতাই আনি ক’লে, “তুমি যদি আজি ৰাতিৰ ভিতৰতে মোক এখন সৰ্পৰ নগৰ সজাই দিয়াব পাৰা, তেহে তুমি মোৰ মন্ত্ৰী হৈ থাকিব পাৰিবা,নতুবা তোমাক কটাম৷”মন্ত্ৰীয়ে আকৌ এইটো ন-বিপদ গাত পৰাহি দেখি দুখে-বেজাৰে ঘৰত জুপুকা মাৰি বহি আছেগৈ;এনেতে সৰ্পৰজাৰ জীয়েকে দেখি “কি হৈছে?”বুলি সুধিলত গিৰিয়েকে সেই বিপদৰ কথা কৈ দুখ কৰিবলৈ ধৰিলে৷ঘৈণীয়েকে ক’লে,“এইফেৰা কথাৰ নিমিত্তেই আপোনাৰ ইমানটো বেজাৰ?যাওক আপুনি ভাত-পানী খাই মহাসুখে শুই থাককগৈ,মই এই ৰাতিৰ ভিতৰতে আপোনাক সৰ্পৰ নগৰ কেইখন লাগে সজাই দিয়াম৷”ঘৈণীয়েকৰ আশ্বাস বাণী শুনি গিৰিয়েকে ভাত-পানী খাই শুই থাকিল৷ৰাতি দুপৰ হ’লত,সৰ্প ৰজাৰ জীয়েকে যৌতুকত পোৱা সাপজোৰ জপাৰপৰা উলিয়াই এৰি দি সৰ্পৰ নগৰ এখন সাজি দিবলৈ সিহঁতক ক’লত,সিহঁতে ততালিকে গৈ লগৰ সাপ এটাইবোৰ মাতি আনিলেগৈ৷সিহঁতে বৰ বৰ অজগৰক খুটা-চটি পাতিলে,পানীমৰলী আৰু ডাহীক মাৰলি আৰু ৰুৱা পাতিলে৷এইদৰে বিধে বিধে সাপেৰেই ঘৰৰপৰা দুৱাৰলৈ,পদূলিৰপৰা বাটলৈকে সিহঁতে সাজি গোটেইখন সৰ্পময় কৰি পেলালে;ৰাতি এডোখৰৰৰপৰা সাপৰ ফোঁপাউৰিত ওচৰত মানুহ থাকিব নোৱাৰা হ’ল৷সাপৰ ফোঁপাউৰি শুনি ৰজাৰ টোপনি ভাগি গ’লত,ৰজাই উঠি চাই বিচূৰ্ত্তি হৈ ভয় খাই লৰ মাৰি বৰ-ঘৰৰ ভিতৰত সোমালগৈ৷তেতিয়া ৰজাই মন্ত্ৰীক মতাই অনাই ক’লে, “মন্ত্ৰী,মোক আৰু সৰ্পৰ নগৰ নালাগে,এতিয়াই ভাঙি দিয়াঁ৷”মন্ত্ৰীয়ে সেই কথা সৰ্পৰজাৰ জীয়েকক ক’লত,ঘৈণীয়েকে ভিতৰৰপৰা তিনটা চাপৰি মাৰি দিলত সাপবোৰ দিহাদিহি ভাগি গুচি গ’ল;আৰু তেতিয়াহে ৰজাই বৰ-ঘৰৰ ভিতৰৰপৰা ওলাব পাৰিছে৷

নাপিতে তাৰ বুধিবোৰ এটা এটাকৈ খটাইও মন্ত্ৰীক একো কৰিব নোৱাৰি বিমোৰত পৰি থাকি কিছুমান দিনৰ অন্তত আৰু এটা বুধি উলিয়ালে৷সি মন্ত্ৰীক মাৰিবৰ মনেৰে ৰজাক এদিন ক’লে,“সৰ্গদেও,আপোনাৰ মন্ত্ৰীয়ে এইবোৰ যিমানকে কৰি দেখুওৱাক,তথাপি সি আপোনাৰ যুইগৰ আচল মন্ত্ৰী হব পৰা নাই৷যেতিয়ালৈকে সি আপোনাৰ উপৰি-পুৰুষৰ চিৰি-আঙঠিটো আনি দিব নোৱাৰে তেতিয়ালৈকে সি আচল মন্ত্ৰী হব নোৱাৰে৷যি সেই চিৰি-আঙঠি আনি দিব পাৰে সি হে আচল মন্ত্ৰী৷”ৰজাই নাপিতৰ কথা শুনি মন্ত্ৰীক মতাই আনি ৰজাৰ উপৰি-পুৰুষৰ চিৰি-আঙঠি আনিবলৈ হুকুম দি ক’লে, “আনিব নোৱাৰিলে তোমাৰ প্ৰাণ নাথাকে৷”

ৰজাৰ হুকুম শুনি মন্ত্ৰীয়ে ভাবিলে যে তেওঁ আৰু এইবাৰ ৰক্ষা নাই৷ঘৰলৈ গে তেওঁ মন মাৰি বহি আছে,এনেতে বিচনী ৰজাৰ জীয়েকে তেওঁক সেইদৰে আমন-জিমনকৈ থকা দেখি “কি হৈছে?”বুলি সুধিলত,তেওঁ ক’লে, “এইবাৰ জীয়াই থাকিলেহে থকা,-আজি ৰজাই তেওঁৰ উপৰি-পুৰুষৰ চিৰি-আঙঠি আনিবলৈ মোক হুকুম দিছে;আনি দিব নোৱাৰিলে মোৰ প্ৰাণ নাথাকে৷”ঘৈণীয়েকে ক’লে, “বাৰু যাওক,খোৱা-বোৱা কৰকগৈ;চিৰি-আঙঠি আনি দিব লাগে,আনি দিয়া যাব;সি একো টান কাম নহয়৷”ঘৈণীয়েকৰ কথা শুনি মন্ত্ৰীয়ে অলপ উশাহ পাই উঠি খাবলৈ গ’ল৷

ইফালে নাপিতটোৱে ভাবিলে “ই মন্ত্ৰীয়ে নো কেনেকে বাৰে বাৰে ইমান আচৰিত কামবোৰ কৰে,চাব লাগিব৷” ইয়াকে নাপিতে ভাবি,ৰাতি মন্ত্ৰীৰ ঘৰলৈ গৈ বাহিৰৰপৰা বেৰৰ জলঙাইদি জুমি চাই আছিল৷ৰাতি গহীন হ’লত বিচনীৰজাৰ জীয়েকে যৌতুকত পোৱা বিচনী দুখন উলিয়াই “আজি মোক বিপদত তৰাব লাগিব”বুলি বিচনী দুখনৰ আগত কৈ,এখনেৰে গিৰিয়েকৰ গাত বা মাৰি দিলত গিৰিয়েক মৰি থাকিল;আৰু ততালিকে,ৰজাৰ উপৰি-পুৰুষৰ ওচৰ পাই,ৰজাই চিৰি-আঙঠিটোষ খুজিছে বুলি তেওঁলোকৰ আগত কৈ আঙঠিটো ললে৷তাৰ পাছত ঘৈণীয়েকে এখন বিচনীৰে বা মাৰি দিলতে গিৰিয়েকে জীৱ পাই উঠি বহিল৷বেৰৰ জলঙাইদি নাপিতে এই কথা দেখি থাকি গুচি আহিল৷

পিছদিনা মন্ত্ৰীয়ে ৰজাৰ হাতত চিৰি-আঙঠিটো দি ক’লে, “সৰ্গদেৱ,এইয়া চিৰি-আঙঠি চিনি লওক৷”ৰজাই আঙঠিটো দেখি চিনি পাই,মন্ত্ৰীক শলাগিবলৈ ধৰিলে৷সেইদিনা মন্ত্ৰীয়েও নাপিতক মাৰিবৰ বুধি সাজি ৰজাক ক’লে, “সৰ্গদেও,মই চিৰি-আঙঠি আনিবলৈ যাওঁতে দেখি আহিলোঁ,যে নাপিতৰ অভাৱত আপোনাৰ উপৰি-পুৰুষৰ ডাড়ি-চুলি আৰু নখবোৰ বৰ দীঘল হৈ পৰিছে৷তেখেতসকলে মোক দেখি আপোনাৰ নাপিতটোৰ নাম কাঢ়ি তাক তেখেতসকলৰ ওচৰলৈ পঠিয়াই দিবলৈ ক’লে৷”ৰজাই মন্ত্ৰীৰ কথা সঁচা বুলি পতিয়াই নাপিতক মতাই অনাই কলে “মোৰ উপৰি-পুৰুষৰ ডাড়ি-চুলি দীঘল হ’ল৷তই আজি ৰাতিয়েই গৈ খুৰাই আহিবগৈ লাগে৷”নাপিতে “ভাল সৰ্গদেউ”বুলি তাৰ ঘৰলৈ গ’ল৷সি আগদিনা মন্ত্ৰীয়ে দুখন বিচনীৰ সহায়ত পৰলোকৰপৰা ৰজাৰ উপৰি-পুৰুষৰ চিৰি-আঙঠি অনা দেখিছিল৷সি সেইদেখি সেইটো উজু কাম বুলি ভাবি ৰং মনেৰে কৰিবলৈ আগবাঢ়ি তাৰ ঘৈণীয়েকক সোনকালে ভাত-পানী ৰান্ধি দিবলৈ ক’লে৷খাই-বৈ উঠি নাপিতে নাপিতনীক দুখন বিচনী আনিবলৈ ক’লে৷নাপিতনীয়ে বিচনী দুখন আনি দিলত,নাপিতে তাইক ক’লে, “বোলো মই ৰজাৰ উপৰি-পুৰুষৰ ডাঢ়ি-চুলি খুৰাই আহিব লাগে;এতেকে তই এখন বিচনীৰে মোক বিচি দে,দিলেই মই মৰিম,মৰি তেখেতসকলৰ ডাঢ়ি-চুলি খুৰাওঁগৈল,আৰু কিছু পৰৰ পিছত ইখন বিচনীৰে তই মোক বিচি দিলেই মই জীম৷”

নাপিতৰ কথা শুনি ঘৈণীয়েকে বিচনী এখন লৈ তাক বিচি আছে,কিন্তু সি নমৰে৷যি নমৰা দেখি তাই তাৰ ওকণীশিৰতে বিচনীৰ নালেৰে মাৰ এটা মাৰি দিলে,আৰু একে মাৰতে নাপিত মৰি থাকিল৷ইয়াৰ অলপ পৰৰ পিছত নাপিতনীয়ে ইখন বিচনীৰে বিচিবলৈ ধৰিলে৷কিন্তু তাই বিচে হে বিচে গিৰিয়েক নিজীৱে৷

পিছদিনা ৰজাই বিচাৰ কৰিলে, নাপিতে ৰজাৰ উপৰি-পুৰুষৰ ডাঢ়ি-চুলি খুৰাই আহিল নে নাই? নাপিতনীয়ে গিৰিয়েকৰ মৰাশটো আগত লৈ বিচনীৰে বিচি আছে,তথাপি গিৰিয়ক নিজীৱে; আৰু শটো উখহি ভীম্বাকাৰ দি তাৰপৰা গোন্ধ ওলাবলৈ ধৰিলে৷ শেহত তাৰপৰা ইমান গোন্ধ ওলাবলৈ ধৰিলে যে গোন্ধ পাই ৰজাই, নাপিতৰ কি হ’ল, তাৰ ঘৰৰ ভিতৰ সোমাই চাবলৈ টেকেলা পঠিয়াই দিলে৷ টেকেলাই নাপিত মৰি উখহি গোন্ধাই থকা দেখি নাপিতনীক ধৰি আনি ৰজাৰ আগত হাজিৰ কৰিলেহি৷ ৰজাই তেতিয়াই, ঘৈণীয়েকে নাপিতক মাৰিলে বুলি ভাবি তাইকো মৰাই নাপিতৰে সৈতে একেলগে পোতাই থলে৷ সেই দিনাৰপৰা মন্ত্ৰীয়ে সুখেৰে খাই-লৈ কাম কাজ কৰি থাকিল৷

*****

কণা আৰু কুঁজা

নাতি৷ - “ককাদেউতা তুমি আজি মোক কৈছিলা যে মিলিজুলি লগ-লাগি কাম কৰিলে কামটো যিমানেই টান হওক কৰিব পাৰি৷ সঁচা নে?”

ককা৷ - “সঁচা তো৷ আমি তো পাৰোঁৱেই কণা কুঁজাইও পাৰে৷ আজি কণা আৰু কুঁজাৰ সাধু এটা তোক কৈ মোৰ কথাৰ প্ৰমাণ দিওঁ৷ ”

এখন গাঁৱত এটা কণা আৰু কুঁজা মানুহ আছিল৷ দুইৰো বৰ মিল আছিল৷ এদিন কণাই কুঁজাক ক’লে, “বান্ধ,আমি দুয়ো বিদেশত ধন ঘটিবলৈ যাওঁ ব’লা;ঘৰত বহি থাকি থাকি মিছাতে কাল কটাই হে আছোঁহঁক৷ ” এই কথা শুনি কুঁজাই ক’লে, “এ বান্ধ,তুমি নো এনেবোৰ গছত গৰু-উঠা হোলোঙাৰে কাণ-বিন্ধোৱা কথা কবলৈ শিকিলা কেতিয়াৰপৰা দেও হে?মই হ’লো কুঁজা,তুমি হলা কণা৷ মই জানিবা কোনোমতে কুঁজা-কুঁজিকৈ ইফাল-সিফালে যাওঁৱেই,তুমি এখোজ কাঢ়িবলৈকে চকুৰে নেদেখা৷ এনে থলত আমি বিদেশলৈ গৈ ধন ঘটিমহঁক?ভাল কথা কৈছা দেও হে৷ ”কুজাৰ কথা শুনি কণাই হাঁহি ক’লে, “বান্ধ,তুমি নো ভয় খাইছা কেলৈ?তাৰ বুধি আছে৷ মই তোমাক কান্ধত তুলি লৈ যাম,তুমি মোক বাট দেখুৱাই যাবা৷ মোৰ ভৰি আৰু তোমাৰ চকু আছে যেতিয়া চিঁতা কিহৰ?তাৰ উপৰি মোৰ বুধি নথকাও নহয়৷ ”কণাৰ কথাটো কুঁজাৰ মনত খাই গ’ল৷ কুঁজাই মাত লগালে-“ভাল কথা,বান্ধ,আঁহা আমি ওলাই যাওঁহঁক;আমাৰ নো কপালত কি কি আছে এবাৰ তাকে খেপিয়াই-জেপিয়াই চাওঁহঁকেইচোন;ঘৰতে বহি বহি আমি শুদাতে ভেকুৰী বুঢ়া হে হৈছোঁহঁক৷ ”

ইয়াৰ পিচদিনা পুৱাই কণাৰ কান্ধত কুঁজা উঠিল,আৰু দুয়ো ঈশ্বৰক চিন্তি বিদেশলৈ যাত্ৰা কৰিলে৷ এই দৰে দুয়ো গৈ থাকোঁতে বাটতে পৰি থকা এডাল দীঘল ফই কুঁজাৰ চকুত পৰিলত কুঁজাই মাত লগালে, “বান্ধ,এডাল বৰ দীঘল লেজু বাটতে পৰি আছে লম নে?”কণাই উত্তৰ দিলে, “লৈ থোঁৱা বান্ধ,সিও এসময়ত উপকাৰ দিব পাৰে৷ ”কণাৰ কথা শুনি কুঁজাই কণাৰ কান্ধৰপৰা নামি লেজুডাল সামৰি লৈ আকৌ কণাৰ কান্ধত উঠিল৷ এইদৰে গৈ থাকোঁতে বাটৰ কাষতে এমলা চূন পৰি থকা দেখি কুঁজাই কণাক কলত,কণাই চূণ-মলাও লৈ থবলৈ কলত,কুঁজাই তাকো তুলি ললে৷ এইদৰে সিহঁত গৈ আছে,এনেতে পথাৰৰ মাজৰ আলিত গা ৰদাই থকা দুৰাকাছ এটা কুঁজাৰ চকুত পৰিলত কুঁজাই মাত লগালে, “বান্ধ,এটা দুৰাকাছ দেখিছোঁ৷ ”কণাই ক’লে, “নামা,নামি লাহেকৈ গৈ কাছটো ধৰি লৈ আহাঁগৈ;কোনে জানে সিও সময়ত উপকাৰ দিব পাৰে৷ ”কণাই এইদৰে পাচি দিলত কুঁজাই হাতত-সাৰে ভৰিত সাৰে গৈ কাছটো খপকৰে ধৰি লুটিয়াই পেলালে,আৰু পেলায়েই তাৰ বুকুত গোৰ এটা মাৰি দি কাছটো ধৰি লৈ আহিল৷

এইদৰে দুয়ো গৈ গৈ গধূলিপৰত এক মহা অৰণ্যত ওলালগৈ৷ সেই অৰণ্যৰ মাজতে এটা ডাঙৰ ঘৰ দেখি কুঁজাই কণাক ক’লে, “বান্ধ,এইখন মহা অৰণ্য;গধূলিও হৈ আহিছে;তোমাৰো ভাগৰ লাগি আহিছে;ইয়াতে কাৰোবাৰ এটা ডাঙৰ ঘৰ দেখিছোঁ;ইয়াতে থাকি ৰাতিটো কটাওঁহঁক আহাঁ৷ ” কণাইও “বাৰু” বুলি কুঁজাৰে সৈতে গৈ সেই ঘৰৰ দুৱাৰ-মুখ পাই দেখিলে যে ঘৰটোৰ ভিতৰত এটা বৰ ডাঙৰ ৰাক্ষস বহি টোপনিয়াই আছে৷ হঠাৎ ওলাই পৰা বিপদ দেখি কুঁজাই খপ্‌কৰে বাহিৰৰপৰা ঘৰৰ দুৱাৰখন মাৰি পেলাই ডাং দি খুন্দি খুন্দি বান্ধি পেলালে৷ দুৱাৰ মৰাৰ শব্দ শুনি ৰাক্ষসৰ টোপনি ভাগিল,আৰু তেতিয়া সি দেখিলে মহাবিপদ,-কোনোবাই বাহিৰৰপৰা দুৱাৰ মাৰি তাক ঘৰৰ ভিতৰতে বন্দী কৰি পেলালে৷ সি যে এনেকৈ ঠেকত পৰিব,এইকথা ৰাক্ষসে আগেয়ে নাভাবিছিলেই;এতিয়া সেইদেখি সি নিৰুপায় হৈ ঘৰৰ ভিতৰতে ডেডাৰিয়াবলৈ ধৰিলে৷ ডেডাউৰি শুনি কণা আৰু কুঁজা দুইও ওফাইদাং মাৰি বাহিৰৰপৰা মাত লগালে, “ভাই,আমি তোৰ ডাবিলৈ ভয় কৰা ভকত নহওঁ৷ আমি তোতকৈও ডাঙৰ বীৰ;তোৰ নিচিনাটোক আমি আমাৰ চূণৰ টেমিত ভৰাই থৈ চূণেৰে সৈতে পাণত সানি খাই থব পাৰোঁ বুলি জানিবি৷ তোক মোহাৰি মাৰিলে আমাৰ হাতৰ গোন্ধৰ বাহিৰে একো চিনেই নাথাকিব৷ ”সিহঁতৰ কথা শুনি ৰাক্ষসে ভিতৰৰপৰা ক’লে, “তহঁত যে ইমান ডাঙৰ বীৰ তাৰেই বা চিন কি?”সিহঁতে উত্তৰ দিলে, “তই যে ইমানকৈ ভিতৰত দমদমাই আছ, তয়েই যে বৰ বীৰ তাৰেই বা চিন কি?” এই কথা শুনি ৰাক্ষসে তাৰ মূৰৰপৰা চুলি এডাল উঘালি ঘৰৰ বাৰ আৰু ছালৰ পানীমাছৰ মাজৰ সুৰঙাইদি উলিয়াই দি সিহঁতক ক’লে-“চাচোন এইডাল মোৰ মূৰৰ চুলি কিমান ডাঙৰ?”কুঁজাই ততালিকে সেই সুৰুঙাইদিয়েই,বাটত পাই অনা লেজুডাল সৰকাই দি ক’লে, “আমাৰো চুলি এডাল ছিঙি দিছোঁ,ধৰিবি৷ ”লেজুডাল দেখিয়েই ৰাক্ষস কোঁ-মোচ খাই পৰিল৷ সি ভাবিলে-আও!ইহঁতৰ ইমানডাল যদি চুলিয়েই হয়,তেন্তে ইহঁত বীৰকেইটাই বা কিমান ডাঙৰ!ৰাক্ষসে এইদৰে ভাবি থাকোতেই কুঁজাই ৰাক্ষসৰ চুলিডাল ডোখৰ ডোখৰকৈ ছিঙি পেলাই পেংলাই কৰি মাত লগালে, “বৰ বীৰটোৰ চুলিতে চিন পালোঁ৷ বাৰু তোৰ মূৰৰ ওকণী এটা দেচোন চাওঁ কিমান ডাঙৰ?”ৰাক্ষসে এই কথা শুনি মূৰৰপৰা ওকণী এটা আনি সৰকাই কুঁজাৰ হাতত পেলাই দিলত কুজাই হো-হো কৰে হাঁহি ওকণীটো ফুটাই, “হোঁ,মোৰ মূৰৰ এইটো ওকণী নি ফুটাচোন”বুলি দুৰাকাছটো ৰাক্ষসক দিলে৷ ৰাক্ষস অবাক৷ সি কোনোমতেই দুৰাকাছটো ফুটাব নোৱাৰিলে৷ তেতিয়া সি ভাবিলে,সঁচাকৈয়ে তাতকৈ ইহঁত ডাঙৰ বীৰ৷ এনেতে কণাই মাত লগালে, “হেৰ,তোৰ এচৰু গাখীৰ আমাক দে আমি খাওঁ আৰু আমাৰ এইচৰু গাখীৰ তই খাচোন৷ ” এই বুলি চূণৰ মলাটো ৰাক্ষসৰ হাতত কুজাই দিলে৷ ৰাক্ষসেও ভিতৰৰপৰা তাৰ গাখীৰ এচৰু উলিয়াই দিলে৷ ৰাক্ষস আগৰ দুটা কথাত লাজ পৰি আছিল,সেইদেখি চূণমলা পায়েই সি গাখীৰ বুলি একেসোহাই খাই পেলালে৷ চূণে ডকাত তৎ নাপাই ৰাক্ষস বলিয়া হ’ল আৰু শেহত সি নিজৰ জিভাখনকে আজুৰি ছিঙি ডেডাউৰিয়াই মৰি থাকিল৷

কণা-কুঁজা ৰাতি বাহিৰতে থাকিল৷ পিছদিনা পুৱা সিহঁতে ৰাক্ষসটো মৰি পৰি থকা দেখি দুৱাৰখন মেলি ঘৰৰ ভিতৰ সোমাই দেখিলে যে তাত অনেক হীৰা,মুকুতা,সোণ,ৰূপ আছে৷ দুয়ো সেইবোৰ টোপোলা বান্ধি লৈ সিহঁতৰ গাঁৱলৈ উভতি আহিল৷ সিহঁতে ঘৰৰ ওচৰা-ওচৰি পালত,সোণ-ৰূপ-হীৰা-মুকুতাবোৰ ভগাই লবৰ মন কৰিলে৷ কুঁজাই এভাগত সৰহকৈ আৰু এভাগত তাকৰকৈ দি ভগাই কণাক এভাগ লবলৈ ক’লত,কণাৰ হাত সৰহীয়া ভাগত পৰিল৷ কুঁজাই দেখি “ভগোৱা বেয়া হৈছে”বুলি কৈ আকৌ আগৰদৰে ভগাই সৰহীয়া ভাগ নিজৰ ফালে আৰু তাকৰীয়া ভাগ কণাৰ ফালে থৈ কণাক লবলৈ ক’লত,ঈশ্বৰৰ ইচ্ছাত এইবাৰো কণাৰ হাত সৰহীয়া ভাগতেহে পৰিল৷ কুঁজাই ভাবিলে “ই কণাই কণা চকুৰেও কেনেবাকৈ দেখে৷ ” ইয়াকে ভাবি সি কণাৰ চকু দুটা ভালকৈ ফুটাই দিবলৈ মন কৰি তাত এমুঠি বালি ঘঁহি দিলে৷ কিন্তু কণাৰ চকুত চামনি পৰিহে সি নেদেখা হৈ আছিল;এতিয়া তাত বালি ঘঁহি দিলত সেই চামনি কাটি গ’ল আৰু তাৰ চকুৰে দেখা হ’ল৷ সেইদেখি কণাই চকু মেলিয়েই কুঁজাৰ ফাঁকি বুজিব পাৰি,কুঁজাৰ কুঁজত এটা থিয়গোৰ মাৰি দিলে৷ গোৰ খাই কুঁজাৰ কুঁজ পোন হৈ গ’ল৷ তেতিয়া দুয়ো মিল হৈ সমানে ধনখিনি ভগাই লৈ ঘৰাঘৰি গুচি গ’ল৷

*****

কথাবাহী বুঢ়া

ককা৷ -‘সোণাই ঔ,আজি এটা কথাবাহী বুঢ়াৰ সাধু এটা কওঁ শুন’

এহাল বুঢ়া-বুঢ়ী আছিল,সিহঁতৰ মাথোন একেটি ল’ৰা৷ বুঢ়া-বুঢ়ীৰ ভাতে-ভঁৰালে,গৰুৱে-গায়ে সম্পূৰ্ণ আছিল আৰু দুয়ো অতি যত্নৰে ল’ৰাটি তুলিতালি ডাঙৰ কৰি মহাসুখে ঘৰবাৰী চলাইছিল৷ সিঁহতৰ গাঁৱৰ কোনো মানুহেৰে দন্দ-হাই খিয়াল-হিংসা নাছিল;বৰং সকলোৱে সিহঁতক ভাৰসা আৰু মান-সৎকাৰ কৰিছিল আৰু পাৰ্য্যমানে যাৰে তাৰে সিহঁতে উপকাৰ হে কৰিছিল৷ ল’ৰাটিৰ ঘৰখন পাতি,পো-বোৱাৰীৰ ৰং-ধেমালি চাই মৰিবলৈ বুঢ়া-বুঢ়ীয়ে বৰকৈ হেঁপাহ কৰিছিল;কিন্তু নিষ্ঠুৰ কালে সেই আশা পূৰাবলৈ নিদিলে৷ বুঢ়া-বুঢ়ীয়ে লৰাটিক এডাল কূটা দুডাল কৰিবলৈ নিদিছিল আৰু ৰজাৰ কোঁৱৰৰ দৰে বৰ আলসুৱা কৰি তুলিছিল৷ এইবাবে বুঢ়া-বুঢ়ী মৰিলত সি অকলশৰীয়া হৈ কি কৰিম ক’লৈ যাম লগাই মহা চিন্তাত পৰিল৷ সি যে বনবাৰী একো কৰিব নাজানেই, তদুপৰি সি কথাবাৰ্ত্তাটো এলাবাদু৷ এনে অৱস্থাত সি বিয়া কৰাবলৈ মন মেলি গাঁৱৰ কেবাঘৰতো ছোৱালী ধৰিলেগৈ৷ তাক গাঁৱৰ সকলোৱে এলেবাং বুলি জানি ছোৱালী দিবলৈ গেঁৰোগেঁথোঁ কৰিলে৷ তেতিয়া সি ছোৱালী বিচাৰি কিছু দূৰ গাঁৱলৈ গ’ল; তাতে এঘৰ মানুহ তাৰ কথাবোৰ শুনি ছোৱালী দিবৰ মন কৰি ঘৰ-বাৰী চামগৈ বুলি কৈ তাক পঠাই দিলে; আৰু ইয়াৰ পিছত ঘৰদুৱাৰ চাই চিতি গঞাহঁতৰ চিনাকি হৈ সেই মানুহটিয়ে বিয়াৰ দিন-বাৰ চোৱাই ছোৱালীজনী এলেবাঙলৈ বিয়া দিলে৷

ছোৱালীজনী বৰ চাবতিয়াল আৰু বুদ্ধিমতী আছিল৷ তাই ঘৰ গৰকিয়েই জানিব পাৰিলে যে গিৰিয়েক অকামিলা মানুহ; নচেৎ মাটি-বাৰী, গৰু-গাই, দ্ৰব্য-বস্তু যিবোৰ বুঢ়া-বুঢ়ীয়ে থৈ গৈছে, তাৰে এঘৰ মানুহ ভালকৈ প্ৰৱৰ্ত্তিব পাৰে৷ ইয়াকে চাই তাই এদিন গিৰিয়েকক ক’লে বোলে সিহঁতৰ গাঁৱত কথাবাহী নামে বুঢ়া এটা আছে, সেই বুঢ়াৰ ওচৰলৈ গ’লে গিৰিয়েকে অনেক কথা শিকিব পাৰিব৷ এই কথাত গিৰিয়েক মান্তি হৈ পাছদিনা প্ৰাতসতে কথাবাহী বুঢ়াৰ ঘৰত ওলালগৈ৷ বুঢ়াই বহিবলৈ দি ডেকাক অহাৰ কাৰণ সুধিলে৷ ডেকাই সকলো কথা ভাঙি ক’লত বুঢ়াই গুটিদিয়েক প্ৰশ্ন কৰি ডেকা কিমান পানীৰ মাছ বুজি লৈ ক’লে, “বোপাই, তুমি কথা শিকিবলৈ হলে মোৰ ঘৰত এবছৰ থাকিলে হব৷” ডেকাই ক’লে, “ঘৰত সুধি কাইলৈ কমহি৷ ”

পাছদিনা লাগতিয়াল দ্ৰব্য-বস্তু লৈ সি কথাবাহীৰ ঘৰত সোমালহি৷ বুঢ়াই ডেকাৰ হতুৱাই এবছৰ খচি কাম কৰাই আহু, শালি, মাহ, সৰিয়হ শাক, পাচলি, আলু, বেঙেনা, চঁচা-কটা, খৰাহি, পাছি, কুলা, চালনী, পাটী, ঢাৰি, জাকৈ, জুলুকি আদি সকলো বিধৰ হাতৰ বিদ্যা তাক শিকালে৷ ডেকাই খেতিয়কৰ সকলো বিদ্যাত পৈণত হৈ বছৰ উকলিলতে কথাবাহী বুঢ়াক অতি নম্ৰভাৱে জনালে, “আপদেও! বছৰ পূৰ হ’ল; আপুনি কি কথা শিকাব খুজিছিল শিকাই মোক বিদায় দিব লাগে৷ ”বুঢ়াই ক’লে, “দুয়ো গা-পা ধুই খাই-বৈ আহিলে হে হব৷ ”খাই উঠি দুয়ো চোতালত বহিলহি আৰু অলপ বেলি টলকা মাৰি থাকি বুঢ়াই ডেকাৰ ফালে চাই ক’লে, “বোপা!বাৰীৰ ভিতৰত কেলেহুৱা মানুহ নচপাবা৷ ন-চহকীৰ ধাৰ নকৰিবা;লাগিলে পুৰণি চহকীৰেই ধাৰ কৰিবা৷ তিৰোতাক বিশ্বাসী কথা নকবা৷ ৰজাৰ আগত মিছা কথা নকবা৷ এতিয়া তুমি তোমাৰ ঘৰলৈ যাব পাৰা” এই বুলি বুঢ়াই তাক আশীৰ্ব্বাদ কৰি বিদায় দিলে৷

ডেকাই ঘৰমুৱা হৈ বাটে বাটে ভাবি আহিছে যে এবছৰ পাই-পইচা নোহোৱাকৈ তেজক পানী কৰি খাটি বাৰে-ভচহু এইকিটা কথা হে পালোঁ৷ বাৰু এইকিটা কথাৰ প্ৰমাণকৈ চোৱা যক৷ তাৰ আপোন বায়েক এজনী বাৰী হৈ ল’ৰা-ছোৱালী এহালেৰে লৈ-লৈ-থৈ-থৈ হৈ ফুৰিছিল;সিহঁতৰ দুৰৱস্থা দেখি মৰম কৰি সি নিজৰ বাৰীলৈ তুলি আনি বাৰীৰ আগতে ঘৰ সাজি দি যতনকৈ সিহঁতক প্ৰতিপাল কৰিবলৈ ধৰিলে৷ তাৰ গাঁৱত এঘৰ ন-চহকী হৈ উঠি মানুহক মানুহ যেন জ্ঞাননকৰিছিল৷ সি এদিন গাখীৰ দুচুঙামান লৈ ন-চহকীক দেখা কৰি ক’লে, “ডাঙৰীয়া! আজি এবছৰ মই লোকৰ ঘৰত পাই-পইচা নোলোৱাকৈ খাটি দি আহিলোঁ; ৰজাঘৰৰ খাজনা দিব লগা হ’ল; এতেকে অনুগ্ৰহ কৰি দহ টকামান ৰূপ ধাৰলৈ দিলে বৰ উপকাৰ হয়৷ ”ন-চহকীয়ে লাহেকৈ মাত লগালে, “হেৰ৷ কাইলৈ আহিবি৷ ”পাছদিনাও সি সেইদৰে পাণ-তামোলৰ টোপোলা এটা লৈ গ’ল; সেই দিনাও ন-চহকীয়ে তাক ওভোতাই পঠিয়ালে৷ এইদৰে হাত-ভেটি লৈ দহ-বাৰ দিন অহা-যোৱা কৰি শেষত সি লেখা এখন দি অতিকষ্টে দহ টকা ৰূপ আনি তাৰ ঘৰৰ পাৰী খুটাৰ বিন্ধাত সুমাই থলে৷ বাস্তৱতে তাৰ টকাৰ দৰ্কাৰ নাছিল; মাথোন কথা-বাহী বুঢ়াৰ কথাৰ প্ৰমাণ চাবলৈ হে সি তেনে কৰিছিল৷ তাৰ পাছত সি এদিন সেই গাঁৱৰে পুৰণি চহকী মানুহ এঘৰলৈও সেইদৰে ধন ধাৰলৈ বিচাৰি গ’ল৷ পুৰণি চহকীয়ে তাক দেখি বহিবলৈ দি, কিয় আহিছে বুলি সোধাত সি সেই কথাকে ক’লে৷ তেতিয়া গৃহস্থই মুৰে কপালে হাত দি বেজাৰ কৰি ক’লে, “অমুকাৰ ঘৰত কি নোহোৱা আছিল’ এতিয়া তাৰ পুতেকে লোকত হাত পাতিব লগা হৈছে৷ হেৰ৷ ৰূপ একুৰি হে লাগে? বাৰু নে, যেতিয়া পাৰ দিবিহি৷ ”

তাৰ পাছত সি ৰজাঘৰৰ ওচৰতে চাপৰি এটাত খেতি কৰিবলৈ ধৰিলে৷ তাত মাহ-সৰিয়হ খাবলৈ অনেক চৰাই আহে;সেইবাবে সি খেঁকেৰু,ছিটিকা,জাল পাতি নিতৌ চৰাই ধৰি তাতে মাৰি পাখি গুচাই আনি ঘৈণীয়েকক ৰান্ধিবলৈ দি সদায় খাইছিল৷ ৰজাৰ এটা মৰমৰ ম’ৰা চৰাই আছিল, সিও সদায় তাৰ খেতত পৰি অনিষ্ট কৰিবলৈ ধৰিলে৷ শেহত সি খেতৰ মাজতে ঘূৰণীয়াকৈ দ গাঁত এটা খানি ওপৰত ডাল পাত দি ঢাকি থলে৷ পাছদিনা সি দেখে যে আন চৰাইৰ লগতে ম’ৰাটোও গাঁতত পৰি আছে৷ ম’ৰাক সি অতি যতনেৰে ধান-পানী দি ঢাকি ৰাখি ইবোৰ চৰাই মাৰি বখলিয়াই আনি ঘৈণীয়েকক ক’লে, “হেৰ!বহুত দিনৰপৰা ম’ৰাৰ মঙহ খাবৰ মন গৈছিল,আজি পাই আনিছোঁ; ভালকৈ ৰান্ধি দিবি দেই৷ ”ঘৈণীয়েকে বোলে, “ক’ত পালা,কেনেকৈ ধৰিলা কোৱাচোঁন?”গিৰিয়েকে বোলে, “তোক ক’লে কটা যাব লাগিব৷ ”ঘৈণীয়েকে বোলে, “এৰা,তাকে হে মোৰ কৰাবলৈ বাকী আছে৷ আমি য’তে ত’তে অবিশ্বাসী৷” এনে বোলাত গিৰিয়েকে কথাটোৰ থোৰ ভাঙি ক’লে৷ তেতিয়া তাই তাৰে মঙহ এসোপা লৈ জেশাহুৱেকৰ ঘৰলৈ নি “ভায়েকে ম’ৰা চৰাই এটা মাৰি আনিছে তাৰে এয়া আনিছোঁ, ৰান্ধি, খাব” এনে বুলি কৈ,আহিব খোজোতেই শাহুৱেকে সুধিলে, “ক’ৰ ম’ৰা কেনেকৈ মাৰিলে মোক কচোন,ইমান ততাতৈয়া কিয় কৰিছ?”তেতিয়া তাই থেৰেগেঁৰো কৰি থোৰতে কথাটো ক’লে৷

ইপিনে ম’ৰা নেদেখি ৰজা-ঘৰত বিচাৰ লাগিল৷ ইটোৱে সিটোৱে কোৱামেলা কৰিবলৈ ধৰিলে যে অমুকাৰ খেততে দিনৌ ম’ৰাটো চৰেগৈ৷ অৱশ্যে সি হে কিবা কৰিব পায়৷ ৰজাই টেকেলাই গৈ গধূলি বায়েকৰ ঘৰত বহি ম’ৰাৰ কথা উলিয়াই অনেক চহ দিয়াত তাই ভায়েকৰ কথা কৈ দিলে৷ ইপিনে ভায়েকেও সজাগ হৈ ফুৰিছিল৷ এতিয়া কল-তলৰপৰা সি বায়েক টেকেলাক কোৱা কথাবোৰ শুনি আহি ঘৈণীয়েকক ক’লে যে ৰজাৰ টেকেলা আহি তাক ধৰি-বান্ধি নিবহি, এতেকে সি ৰূপ পাঁচ টকা হাতত লৈ ঢাৰিৰ মেৰত সোমাই থাকিল;সি ঘৰত নাই বুলি ঘৈণীয়েকে টেকেলাক কবলৈ ক’লে৷ টেকেলা আহি ঘৈণীয়েকক মাতি গিৰিয়েকৰ কথা সুধিলে৷ তাই বোলে, “বাৰু পেহাৰ আৰু পেহীয়েৰ কলৈ গ’ল ক?” তাই, “কব নোৱাৰো” বোলাত টেকেলাই তাইকে ধৰ বুলি বান্ধিবলৈ ক’লে৷ তেতিয়া তাই ভয়ত থক্ থক্ কৰে কঁপি ক’লে, “হেৰা পেহা! ঢাৰিৰ মেৰৰপৰা ওলোঁৱা” এনে বোলাত টেকেলাই গোৰ মাৰি দিয়াত ঢাৰিৰ মেৰৰপৰা গিৰিয়েক ওলাই পৰিল৷ টেকেলাই ধৰি বান্ধোতে গিৰিয়েক টেকেলাক ৰূপ পাঁচকটা দি ক’লে,“ককাই৷ মোক যেন অনুগ্ৰহ কৰি ন-চহকী আৰু পুৰণি-চহকীৰ ঘৰৰ দুৱাৰ-মুখেদি ৰজাৰ ঘৰলৈ নিবা৷ ”টেকেলাই“ একো টান কথা নহয়” বুলি পোনতে তাক ন-চহকীৰ ঘৰলৈ নিলে;তাতে ন-চহকীয়ে টেকেলাক ক’লে, “ই মহা চোৰ;ইয়াৰ তাপত মানুহে হাঁহ,পাৰ,ছাগলী ৰাখিব নোৱাৰে৷ ই হাঁহ,পাৰ,ছাগলী খোৱাৰ যম৷ ই মোৰ ল’ৰাটোক ফুচুলাই সিদিনা ৰূপ দহ টকা ধাৰলৈ নিলে৷ চোৰৰপৰা আৰু পোৱা যাব নে?” ইত্যাদি ৰূপে বলকি খং কৰি ন-চহকী ৰজা-ঘৰলৈ যাবলৈ ওলাল৷ তাৰ পাছত তাক পুৰণি-চহকীৰ ঘৰলৈ নিলত গৃহস্থই মৰে-কপালে হাত দি টেকেলাক ক’লে, “বোপাই ই ল’ৰা কদাপি চোৰ নহয়;মই ইহঁতৰ ঘৰক ভালকৈ জানো৷ তোমাৰ কিবা ভ্ৰম হৈছে,টকাদিয়েক লৈ এৰি দিয়া৷ ”এনে বুলি কৈ পুৰণি-চহকীও টেকেলাৰ লগত ৰজা-ঘৰলৈ যাবলৈ ওলাল৷

ৰজাৰ আগলৈ নিলত ন-চহকীয়ে যিমান পাৰে সিমান তাৰ বদ্‌নাম ৰটিবলৈ ধৰিলে;কিন্তু পুৰণি-চহকীয়ে ৰজাক বৰাই-বুজাই ক’লে, “মহাৰাজ৷ ই ল’ৰা চোৰ-চেচোঁৰ নহয়৷ স্বৰ্গদেৱৰ এটা ম’ৰা হেৰাইছে,বন্দীয়ে তেনে ম’ৰা দুটা তিনিটা অনাই দিম৷ সি অপৰাধী হলেও স্বৰ্গদেৱে লঘু দণ্ড দিব লাগে আৰু দণ্ড বিহাৰ আগেয়ে তাক এবাৰ সোধা যুগুত৷ ”ৰজাই তাক সোধাত সি ক’লে, “মহাৰাজ৷ ন-চহকীয়ে কোৱামতে মই চোৰ,মোৰ একো কবলগীয়া নাই৷ ”তেতিয়া ৰজাই তাক শূলত দিবলৈ হুকুম দিলে৷ তাক নিবলৈ ধৰোতেই সি ক’লে,-

“কিনো কালৰ বেহা৷

তিৰোতাই বুলিলে পেহা৷ ৷

তিৰিক নিদিবা হিত৷

গাতৰ ভিতৰত ধৰে ম’ৰাছালি,

স্বৰ্গদেৱৰ চঞ্চল চিত৷ ৷ ”

পুৰণি চহকীয়ে বোলে, “মহাৰাজ৷ সি কিবা এটা কৈছে;আনি সোধক৷ ”ৰজাই তাক মতাই আনি সোধাত সি হেই কেফাকি কথাকে আকৌ মাতিলে৷ তেতিয়া ৰজাই তাক কথাটো ভাঙি ক’বলৈ কোৱাত সি কথাবাহী বুঢ়াৰপৰা যি কিটা কথা শিকিছিল সেইকিটা সম্পূৰ্ণ সঁচা নে মিছা তাৰ প্ৰমাণ চাই তাৰ ফলিওৱা কথাটো ক’লে৷ সি ক’লে “মহাৰাজ৷ মই ম’ৰা খোৱা নাই,মানুহ পঠালে খেতৰ মাজৰ গাঁতত ম’ৰাই ছালি ধৰি থকা পাব৷ ”কথাটো শুনি ৰজাই তাৰ খেতলৈ মানুহ পঠিয়াই দিলত,ৰজাৰ মানুহে সেইমতে ম’ৰা পাই লৈ আহিল৷ সি আকৌ ক’লে,-“ন-চহকীৰ দহ টকা ৰূপ মই খৰচ কৰা নাই,পাৰিখুটাৰ ফোঁপতে থৈ দিছোঁ;স্বৰ্গদেৱে অনাই তেওঁক দিয়াব পাৰে৷ পুৰণি-চহকীৰ ৰূপ কুৰি টকা নিও অইন এটা পাৰিখুটাৰ ফোঁপত থোৱা হৈছে;কিন্তু তেওঁ এনে সাধু যে সেই কথা নুলিয়াই মোক ৰাখিবৰ নিমিত্তে আৰু ৰূপবান খৰচ কৰিবলৈহে হে আগবাঢ়িছে৷ কেলেহুৱাক বাৰীত ঠাই দিয়া,তিৰোতাক বিশ্বাসী কথা কোৱা আৰু ৰজাৰ আগত মিছা কোৱাৰপৰা মোৰ প্ৰাণৰ সংশয় হৈছিল৷ ”এই বুলি সি গোটেইবোৰ কথা ভাঙি ক’লে৷

ৰজাই তবধ লাগি থাকি ন-চহকীক অনেক তিৰষ্কাৰ কৰি খেদাই দিলে৷ কথাবাহী বুঢ়াক মতাই আনি ৰাজসভাৰ মেলুৱাই পাতিলে আৰু পুৰণি-চহকীক বিশ্বাসী ডাঙৰ বিষয় এখন দিলে৷ আগৰ এলেবাঙক ৰজাঘৰৰ বিশ্বাসী ভিতৰুৱাল বিষয়া পাতিলে৷

*****

নিমাতী কন্যা

ককাকক আজি জুহালৰ ওচৰত বহি নমতা-নোবোলাকৈ থকা দেখি নাতিয়েকে ওচৰ চাপি গৈ মাত লগালে, “ককাদেউতা,আজি তোমাৰ কি হ’ল? মোৰ ফালে নোচোৱাই দেখোন?”

ককা৷ -“তোৰ ওপৰত মোৰ খং উঠিছে, সেইদেখি”

নাতি৷ -“মই নো কি কৰিলো ককাদেউতা?”

ককা৷ -“তই আৰু কি কৰিবি,দোষ কৰিছ৷ ”

নাতি৷ -“কি দোষ ককাদেউতা?”

ককা৷ -“বৰ দোষ৷ তই আজি মাৰৰ বটাৰ তামোল কটাৰীখন লৈ গৈ বাঁহৰ কাঠী এডাল চাঁচি কটাৰীখনৰ মুখন ভোটা কৰিছিলি,মই দেখি আছিলো৷ পিছে যেতিয়া মাৰে কটাৰীখন কোনে তেনে কৰিলে বুলি যাকে তাকে সুধিছিল,তই সেই কথা শুনিও সৈ নাকাঢ়ি মনে মনে আছিলি৷ দোষ সৈ কঢ়াটো ওখ মন আৰু সাহৰ চিনাকি,মানুহ মাত্ৰকেই দায়-জগৰ কৰেই;কিন্তু আগলৈ তেনে নকৰিবলৈ মনতে থিৰা কৰি খোলা মনেৰে যি সৈ কাঢ়ে সি হে মানুহ৷ তেনে কৰিলেহে তই সাহিয়াল পুৰুষ হব পাৰিবি,নহলে নোৱাৰ৷ ”

নাতি৷ -“আজিৰপৰা ককাদেউতা মই ঠিক কৈছোঁ,নিশ্চয় নিশ্চয় মোৰ দোষ সৈ কাঢ়িম আৰু আগলৈ তেনে দোষ নকৰিবলৈ মনতে থিৰাং কৰিম৷ আজিৰপৰা মোৰ অপৰাধ ক্ষমা কৰা ককাদেউতা৷ ”

ককা৷ -“কৰিলোঁ ক্ষমা৷ এতিয়া মোৰ ওচৰ চাপি আহ,চুমা এটা দে,আৰু সাধু এটা শুন৷ ”-

এক ৰজা আছিল৷ ৰজাৰ ল’ৰা-ছোৱালী একোৱেই নাই৷ এদিন ৰজা মৃগয়া কৰিবলৈ যাওঁতে এজন সন্ন্যাসীক লগ পালে৷ ৰজাই সন্ন্যাসীৰ আগত তেওঁৰ ল’ৰা-ছোৱালী নোহোৱাৰ বিষয় ভাঙি ক’লত সন্ন্যাসীয়ে ৰজাক এটা গছৰ গুটি দি ক’লে, “এই গুটিটো আপোনাৰ মাদৈক খুৱাব;খুৱালে তেওঁৰ দুটি পুত্ৰ হব,কিন্তু প্ৰথমে হোৱা সন্তানটি মোক দিব লাগিব৷ ”ৰজাই সেই কথাতে মান্তি হৈ ফলটি লৈ ঘৰলৈ গুচি আহিল,আৰু ঘৰ পাই সেই ফলটি মাদৈক খাবলৈ দিলে৷ কিছুমান দিনৰ পাছত ৰাণীয়ে ক্ৰমান্বয়ে দুটি পুত্ৰ-সন্তান লাভ কৰিলে৷ লাহে লাহে ল’ৰা দুটি ডাঙৰ হ’ল,দুয়ো দুইকো ভাল পায় আৰু একেলগে ধেমালি কৰি ফুৰে৷ ৰজাই ল’ৰা দুটিৰ ৰেহ-ৰূপ চাই আনন্দতে বিভোল হ’ল;সন্ন্যাসীৰ কথা একেবাৰেই পাহৰিলে৷ সিপিনে সন্ন্যাসীয়ে দিন-বাৰ লেখি আছিল৷ ল’ৰা দুটিৰ প্ৰথমটিৰ ষোল বছৰ আৰু দ্বিতীয়টিৰ পোন্ধৰ বছৰ হ’লত এদিন সন্ন্যাসী আহি ৰজাৰ নগৰত ওলালহি,আৰু ৰজাক পূৰ্ব্বৰ কথা সোঁৱৰাই দি বৰটো কোঁৱৰ খুজিলে৷ ৰজাইও অন্য উপায় নেদেখি তেওঁৰ প্ৰিয় পুত্ৰ বৰ-কোঁৱৰক সন্ন্যাসীৰ হাতত সমৰ্পণ কৰিলে৷

কোঁৱৰে ঘোৰাশাললৈ গৈ এটা সুন্দৰ ঘোৰা বাছি ল’লে;তেওঁৰ অতি উত্তম সাজ পিন্ধি মুৰত এটা পাগুৰি মাৰিলে,আৰু পাগুৰিৰ পাছফালে এডোখৰ কাপোৰ ওলোমাই ললে৷ পাছে সকলোকে বিদায় লৈ ঘোৰাত উঠি কোঁৱৰ সন্ন্যাসীৰ পাছে পাছে যাবলৈ ধৰিলে৷ এইদৰে তিনি দণ্ডমান যোৱাৰ পাছত কোঁৱৰে কিছুমান ঘৰ দেখিবলৈ পালে;সেই ঘৰবিলাকেই সন্ন্যাসীৰ আশ্ৰম৷ কোঁৱৰে বাটৰ চিন ৰখাবৰ মনেৰে ওলোমাই ৰখা পাগুৰিডোখৰ ফালি ফালি ওৰেবাটে পেলাই গৈছিল,এতিয়া আশ্ৰম পালত আৰু ফালিবলৈ এৰিলে৷ সন্ন্যাসীৰ আদেশমতে ঘোৰাৰপৰা নামি কোঁৱৰ এটা ঘৰত সোমাল৷ তাত তেওঁ এটা ভয়ঙ্কৰ কালী গোঁসানীৰ মূৰ্ত্তি আৰু কোষা-অৰ্ঘা,শঙ্খ-ঘণ্টা আদি পূজাৰ অনেক সজুলি দেখিবলৈ পালে৷ কোঁৱৰক সেই ঘৰত সুমাই থৈয়েই সন্ন্যাসী গা ধুবলৈ গ’ল৷ ইপিনে কোঁৱৰে অন্য কেইটা ঘৰত কি আছে চাবলৈ আহি দেখে যে,এটাত কিছুমান মানুহৰ মূৰ শাৰী শাৰীকৈ ওলোমাই থোৱা আছে৷ সেই কটা-মূৰকেইটাও কোঁৱৰক দেখা মাত্ৰেই হাঁহিবলৈ ধৰিলে,কিন্তু একোকে নক’লে৷ আন এটাত সোমাই কোঁৱৰে কিছুমান মানুহৰ তেজ ডাঙৰ ডাঙৰ চাৰিটা থালিত তপতোৱা দেখা পালে৷ এইবিলাক দেখি-শুনি কোঁৱৰ বিচূৰ্ত্তি হ’ল৷ ইতিমধ্যতে সেই সন্ন্যাসী বেশধাৰী ৰাক্ষস আহি পালেহি,আৰু কোঁৱৰক সেই গোঁসানী মূৰ্ত্তিৰ আগত অষ্টাঙ্গে প্ৰণাম কৰিবলৈ ক’লে৷ কোঁৱৰেও সেইদৰে কৰিলত হাতত খড়্গ লৈ সেই ৰাক্ষসে তেওঁক গোঁসানীৰ আগত বলি দিলে৷

ইফালে, সৰু কোঁৱৰে ককায়েকৰ বহুদিন একো খবৰ নেপাই,পিতাকৰ আদেশমতে এটা ঘোৰাত উঠি ককায়েকক বিচাৰি গ’ল৷ এওঁ ককায়েকৰ পাগুৰিৰ চিনে চিনে গৈ সেই ঠাই পালেগৈ৷ সেই সময়ত সন্ন্যাসীৰ বেশ ধৰা ৰাক্ষস ঘৰত নাছিল৷ কোৱৰ গৈ পোনেই মানুহৰ কটা মূৰবোৰ থকা খোটালিত সোমালোগৈ৷ সেই কটা মূৰবোৰে কোঁৱৰক দেখি হাঁহিবলৈ ধৰিলে,আৰু তাতে কোঁৱৰে ককায়েকৰ কটা মূৰটোও দেখিবলৈ পালে৷ সেই মূৰটোৱে মাত লগালে-“ভাইটি,তুমি ইয়ালৈ কেলৈ আহিলা? এই সন্ন্যাসী আচল সন্ন্যাসী নহয়-ৰাক্ষস হে৷ তোমাক দেখিলে ই কাটিবলৈ মন কৰি গোসাঁনীৰ আগত প্ৰণাম কৰিবলৈ কব,তেতিয়া তুমি,মই ৰজাৰ ল’ৰা প্ৰণাম কৰিব নেজানো বুলি ক’বা৷ তেতিয়া সন্ন্যাসীয়ে প্ৰণাম কৰি দেখুৱাই দিব৷ সেই ছেগতে তুমি খড়্গখন তুলি লৈ একেকোবেই ৰাক্ষসক কাটি পেলাবা৷ তাৰ পাছত গোসাঁনীৰ ওচৰত থকা অমৃতৰ কলহৰ পৰা অমৃত আনি আমাৰ মুখত দিবা,আমি তেতিয়া আমাৰ পূৰ্ব্বৰ দেহা পাম৷ ” ইয়াৰ পাছত সৰুকোঁৱৰ জিভা লহ লহ কৰি থকা কালী মূৰ্ত্তিৰ মন্দিৰত সোমাল৷ এনেতে সন্ন্যাসী ওলালহি,আৰু অকস্মাৎ এটা সুন্দৰ ৰাজকোঁৱৰক তেওঁ তেওঁৰ ঘৰত দেখি মনত বৰ ৰং পালে৷ তেতিয়া কোঁৱৰে সন্ন্যাসীক সুধিলে যে তেওঁৰ ককায়েক ক’লৈ গ’ল? সন্ন্যাসীয়ে তেওঁক গোসাঁনীৰ আগত বলি দিয়াৰ কথা নকৈ “বহু দূৰৈ বাটলৈ গৈছে,দুদিনমানৰ পাছত আহি পাবহি”বুলি ক’লে৷ তাৰপাছত সন্ন্যাসীয়ে কোঁৱৰক ক’লে, “কোঁৱৰ,তুমি এই ঠাইলৈ আহিলা যেতিয়া গোসাঁনীক সেৱা নকৰাকৈ যাব নেপায়৷ তোমাৰ মঙ্গলৰ অৰ্থে এই কালী গোসাঁনীৰ আগত এবাৰ প্ৰণাম কৰা৷ ”তাতে কোঁৱৰে ক’লে, “মই ৰজাৰ ল’ৰা,প্ৰণাম কৰিব নেজানো৷ ” “বাৰু চোৱা,এইদৰে কৰিবা”বুলি সন্ন্যাসীৰে গোসাঁনীৰ আগত প্ৰণাম কৰি দেখুৱাওঁতেই কোঁৱৰে হাতত খড়্গ তুলি লৈ গাৰ বলেৰে সন্ন্যাসীৰ ডিঙিত ঘাপ্ মাৰি দিলে৷ বিকট চিঞৰ মাৰি ৰাক্ষস সন্ন্যাসী মৰি থাকিল৷

ইয়াৰ পিছত কোঁৱৰে কলহৰ অমৃত আনি সকলোটি কটা মূৰৰ মুখত অলপ অলপ দিলত এটাইবিলাক ৰজাৰ ল’ৰাই পূৰ্ব্বৰ দেহা পালে৷

সেই ৰাক্ষসৰ এজনী ভনীয়েক আছিল৷ ৰাক্ষস মৰাৰ সময়ত তাই অমঙ্গল দেখি লৰি আহিল৷ কোঁৱৰে শত্ৰু ভাবি তাইকো কাটিবলৈ ধৰিছিল,পাছে তাই ক’লে, “কোঁৱৰ,মোক নেকাটিবা,মোৰ ককাইক মৰাৰ নিমিত্তে মই তোমাৰ একো প্ৰতিশোধ নলও বৰং এটা উপকাৰহে কৰিম৷ ” এটাইবিলাক কোঁৱৰে সৰু কোঁৱৰক ধন্যবাদ দি নিজ নিজ ঘৰলৈ গ’ল৷ সৰু কোঁৱৰ আৰু ৰাক্ষসী দুয়ো এটা পৰ্ব্বতৰ ওচৰলৈ গ’ল৷ তাতে এটা ডাঙৰ শিল ৰাক্ষসীয়ে গুচাই দিয়াত বৰ সুৰঙ্গ এটা ওলাল৷ সেই সুৰঙ্গইদি দুয়ো নামি গ’ল৷ তাত এখন সুন্দৰ নগৰ কোঁৱৰে দেখিবলৈ পালে৷ সেই নগৰৰ ভিতৰলৈ কোঁৱৰ আৰু ৰাক্ষসী দুয়ো সোমাই গৈ মানুহ-দুনুহ একোকে দেখা নেপাই এটা ভাল ঘৰৰ ভিতৰলৈ গ’ল৷ তেওঁলোকে তাত এখন অতি মনোৰম শয্যাত এজনী সুন্দৰী ছোৱালী বহি থকা দেখিলে,ওচৰত কেৱেই নাই৷ এই কন্যাজনী এক ৰজাৰ জীয়াৰী৷ জন্মৰেপৰা এই ছোৱালীজনীৰ মাত-বোল নাই৷ এদিন ৰজাই স্বপ্নত দেখিবলৈ পালে যে “যেয়ে এই ছোৱালীজনীৰ মাত উলিয়াব পাৰিব সেয়ে এইৰ স্বামী হব;আৰু ছোৱালীজনীক এই পৰ্ব্বতৰ শিলটো দাঙি তাৰ তলৰ নগৰখনতে থব লাগে৷ ”ৰজাইও সেই মতেই কৰিলে৷ নিমাতী কন্যাৰ ওচৰত এজোপা সুন্দৰ গছ আছিল,সেই গছজোপা ৰূপৰ,তাৰ পাতবিলাক সোণৰ আৰু তাত মাণিক লাগি লাগি থাকে৷

                                “সোণৰ গছ,ৰূপৰ পাত৷

                                              মাণিক লাগি লাগি থাকে তাত৷ ৷ ”

নিমাতী কন্যাৰ ওচৰত আৰু পাঁচ ৰকমৰ পাঁচোটা বাজনা আছিল,আৰু যেতিয়া নিমাতী কন্যাই মাতিব,বাদ্য পাঁচোটা সেই সময়তে একেলগে বাজিব৷

                                    “নিমাতী কন্যাই মাতে৷

                                              পাঁচ বাজন বাজে৷ ৷ ”

        ৰাক্ষসীয়ে বাটত যাওঁতে কোঁৱৰক শিকাই গৈছিল,যে নিমাতী কন্যাৰ ওচৰত তেওঁ সাধু কব;ৰাক্ষসীয়ে মায়া কৰি সেই সাধু শুনি থাকিব;কোঁৱৰেও সেই মতেই সাধু জুৰিলে৷ ৰাক্ষসীয়ে মায়া কৰি প্ৰথমে নিমাতী কন্যাৰ ওচৰত থকা এগছ বন্তিত এটা মাখি হৈ পৰি শুনিবলৈ লাগিল৷

                                                  (১)

        “এক বুঢ়া-বুঢ়ী আছিল,জানিছা বন্তি!সিহঁতৰ এটা সৰু ল’ৰা আছিল৷ ল’ৰাটোক এটা পলৰ মাজত সুমাই সি উমলি থাকিবলৈ এবাটি পানী দি বুঢ়া-বুঢ়ী ধান দাবলৈ গ’ল আৰু ওচৰত এটা মৰমৰ পোহনীয়া নেউলক ৰখীয়া থৈ গ’ল,জানিছা বন্তি!এজোৰ গোম-গুমনী সাপৰ পিয়াহ লাগিলত সিহঁতে বহুত ঠাইত বিচাৰি পানী খাবলৈ নেপালে৷ পাছে গুমনীয়ে সেই ল’ৰাটোৰ ওচৰত পানীবাটি থকা দেখা পাই তালৈকে আহিল আৰু পলৰ বিন্ধাৰ মাজেদি মূৰ সুমাই পানী খাই গ’লহি৷ গুমুনী তিৰোতা জাতি,ল’ৰালৈ মৰম লাগি তাই একোকে নকৰিলে;কিন্তু মতাটোৱে তাৰপৰা পানী খালে ল’ৰাক খাব বুলি তাই গোমৰ আগত পানী খোৱাৰ কথা নক’লে৷ কিন্তু গোমে তাই পানী খোৱাৰ গম পাই সুধিলে, “গুমুনী,তই ক’ত পানী খালি ক?”গুমুনীয়ে ক’লে, “মই পানী খাবলৈ পোৱা নাই৷ ”তেতিয়া গোমে ক’লে, “নহয়,তই য’তে পানী খাইছ ক,ক’লেহে এৰিম৷ ”উপায় নেপাই গুমুনীয়ে ক’লে৷ কিন্তু,ল’ৰাটোক নেখাবলৈ বুলি দঢ়াই দঢ়াই তাই গিৰিয়েকক শপত খুৱালে৷ পাছে গোমে গৈ ল’ৰাটোৰ ওচৰ পালে,আৰু বাটিত পানী দেখি ৰং পাই খাবলৈ ধৰিলে৷ তাতে একো নজনা সৰু ল’ৰাই সাপ বুলি নেজানি গোমৰ মূৰত থপিয়াবলৈ ধৰিলে৷ গোমৰ খং উঠি গুমুনীৰ আগত খাই অহা শপত সি পাহৰি গ’ল,আৰু ল’ৰাটোৰ মূৰত খোঁট মাৰি দিলে৷ কিছুমান পৰ বিষৰ যন্ত্ৰণা ভুগি ল’ৰাটো মৰি থাকিল৷ গধূলি পৰত বুঢ়া-বুঢ়ী আহি দেখে ল’ৰা মৰিল৷ সাপে খোৱা চিন পাই সাপে খাই মাৰিলে বুলি জানি বুঢ়া-বুঢ়ীয়ে কান্দিবলৈ ধৰিলে৷ ইয়াৰ ভিতৰতে নেউলটো “সঞ্জীৱনী মাটি”আনিবৰ কাৰণে পৰ্ব্বতলৈ গৈছিল৷ এনেতে নেউলটো আহি পালেহি৷ ‘কটা মোৰ ল’ৰাক এৰি তই ক’লৈ গৈছিলি,তই থাকোঁতেও মোৰ ল’ৰাক সাপে খালে’বুলি বুঢ়াই নেউলক বেজাৰত এটাঙোন সোধাই দিলে,তাতে নেউল মৰি থাকিল৷ এনেতে ওচৰৰ এজনী মানুহে ক’লে, ‘বুঢ়া!নেউলৰ মুখত সঞ্জীৱনী মাটি থাকে;আছে যদি তাৰে একণ ল’ৰাটোৰ মুখত দিয়াঁচোন,কিজানি ল’ৰাটো জীয়েই৷ ’বুঢ়াই নেউলটোৰ মুখত মাটিকণ পাই আনি ল’ৰাৰ মুখত দিলত ল’ৰা জী উঠিল৷ এতিয়া বুঢ়া-বুঢ়ীয়ে নেউলৰ নিমিত্তে কান্দিবলৈ ধৰিলে,জানিছা বন্তি!”বন্তিত পৰি থকা মাখিটোৱে “বোঁ”বুলি শলাগিলে৷ কোঁৱৰে আৰু এটা নতুন সাধু আৰম্ভ কৰিলে৷ ৰাক্ষসীয়ে মায়াৰূপ ধৰি মাখি এটা হৈ নিমাতী কন্যাৰ ৰিহাৰ আঁচলত পৰিলগৈ৷

                                                          (২)

“এঘৰ গিৰিহঁতৰ এটা চোকা কুকুৰ আছিল,জানিছা আঁচল৷ এদিন কেইটামান চোৰ আহি সেই মানুহ-ঘৰৰ বস্তু-বেহানি এটাইবিলাক চুৰ কৰি লৈ গ’ল,জানিছা আঁচল৷ পাছে কুকুৰে ইয়াকে দেখি ভেউ-ভেউ কৰি ভুকিবলৈ ধৰিলে৷ গিৰিহঁত কোনেও সাৰ নেপালে৷ চোৰে বস্তুবোৰ চোচোৰাই বগৰাই নি বাঁহৰ তল পোৱালেগৈ৷ তেনেতে কুকুৰে সিহঁতৰ হাতে-ভৰিয়ে কামুৰিবলৈ ধৰিলে,জানিছা আঁচল৷ আৰু চোৰে তৎ নেপাই বস্তুবোৰ এৰি গুচি গ’ল৷ পাছদিনা গিৰিহঁতে সাৰ পাই পেৰা-পেটাৰিয়ে সৈতে বস্তুবোৰ নোহোৱা দেখি বিচূৰ্ত্তি হ’ল৷ ইটো সিটো কৰি অনেক মানুহ গোট খালেহি৷ সকলোৱে বস্তু চুৰিৰ বিষয় গলাগোপা কৰিবলৈ লাগি গ’ল৷ ইফালে কুকুৰটোৱে ঘনে ঘনে গিৰিহঁতৰ মুখলৈ চাই বাঁহতলৰ ফালে লৰি গৈ ভৌ-ভৌৱাবলৈ ধৰিলে৷ গিৰিহঁতৰ খং উঠি ‘উ: কটা তই এতিয়া মোৰ মুখলৈ চাই ভৌ-ভৌৱাবলৈ আহিছ?ৰাতি চোৰ আহোঁতে কি কৰিছিলি?’বুলি এডাল টাঙোনেৰে মাৰ মাৰি মাৰি পেলালে৷ তাৰ পাছত এজনী মানুহ বোলে, ‘হেৰা কুকুৰটোৱে নো বাঁহৰ তলৰ ফালে কিয় লৰি গৈছিল চোৱাচোন’বুলি কোৱাত গিৰিহঁতজন গৈ বাঁহৰ তলত থিয় হ’ল,আৰু তাতে তেওঁৰ বস্তু পেটাৰিয়ে সৈতে সকলোবিলাক ওলাল৷ গিৰিহঁতে উপকাৰী কুকুৰৰ নিমিত্তে কান্দিবলৈ ধৰিলে,জানিছা আঁচল!”আঁচলতে পৰি থকা মাখিটোৱে “বোঁ”কৰিলে৷

এনে সময়তে নিমাতী কন্যাৰ এটা হামি আহিল৷ মাখিটো কন্যাৰ মুখত সোমাই পেট পালেগৈ৷ কোঁৱৰে আৰু এটা সাধু আৰম্ভ কৰিলে;আৰু এইবাৰ কন্যাকে সম্বোধন কৰি কবলৈ ধৰিলে৷

                                                  (৩)

“এক সদাগৰ আছিল৷ তেওঁৰ এটা সুন্দৰ মৰমৰ মইনা চৰাই আছিল,জানিছা কন্যা!এদিন সদাগৰ বেপাৰ কৰিবলৈ গ’ল৷ মইনাক ঘৰৰ গৰাকী পাতি চাকৰ-নাকৰক মইনাৰ হুকুমমতে চলিবলৈ তেওঁ কৈ গ’ল;জানিছা কন্যা!সদাগৰৰ এডৰা ধান আছিল৷ ধানডৰা দাবৰ হ’ল৷ চাকৰবিলাকে মইনাক বুধি সুধিলে৷ মইনাই ধান দাবলৈ নিদি গোটেইডৰা ধানতে জুই লগাই দিবলৈ ক’লে৷ ধান পুৰি ছাই হ’ল৷ পাছে মইনা গৈ ডাঙৰ পৰ্ব্বতৰপৰা বহুত পৰ্ব্বতীয়া মইনা মাতি আনিলে,আৰু সেই পোৰা ধানত লগাই দিলে;জানিছা কন্যা!সেই মইনাবিলাকে ধানৰ আখৈ খাই সোণ লাদিবলৈ লাগিল;জানিছা কন্যা!তাৰ পাছত পোহনীয়া মইনাই এটাইবিলাক ধানৰ ছাই মইনাৰ লাদৰে সৈতে টোমত বান্ধি থবলৈ ক’লে৷ চাকৰবিলাকেও সেইদৰে কৰিলে৷ সদাগৰ বেপাৰৰপৰা আহি ধান কিমান হ’ল বুলি সোধাত চাকৰবিলাকে সকলো কথা ভাঙিপাতি ক’লে৷ তাতে সদাগৰৰ খং উঠি ‘তোক ইয়াকে কৰিবলৈ কৈ গৈছিলোঁ?’বুলি একে চাপৰে মইনাক মাৰি পেলালে;জানিছা কন্যা!পাছে সদাগৰৰ খং মাৰ গ’লত চাকৰবিলাকক তেওঁ ক’লে ‘বাৰু টোম কেইটা আনহঁকচোন!তাত নো কি আছে চাওঁ!’চাকৰহঁতে টোম আনিলত মেলি চাই ছাইৰ লগত এটাইবিলাক সোণ দেখি সদাগৰে আচৰিত মানিলে আৰু ‘মইনাই ভালেকেহে কৰিছিল’বুলি মইনাৰ বেজাৰতকান্দিবলৈ ধৰিলে,জানিছা কন্যা!মাখিৰূপী ৰাক্ষসীয়ে নিমাতী কন্যাৰ পেটৰ ভিতৰৰ পৰা “বোঁ”কৰিলে৷ পাঁচ-বাদ্য বাজিবলৈ ধৰিলে৷ বাদ্য বজা শুনি নিমাতী কন্যাৰ পিতাক লৰি আহিল,আৰু সেই ৰূপৰ গছজোপা,পাঁচ বাদ্য আৰু অনেক ধন-সম্পত্তি তেওঁ যৌতুকত দি নিমাতী কন্যাক কোঁৱৰলৈ বিয়া দিলে৷ কোঁৱৰেও সুন্দৰী কন্যা লাভ কৰি আনন্দ মনেৰে নিজৰ দেশলৈ গুচি আহিল৷ ”

*****

নোমল আৰু সোণপাহী

ককা৷ -“আজি এটা সাধু কম,সেইটো তই সদায় মনত ৰাখিবি৷ ”

        নাতি৷ -“ৰাখিম ককা৷ সেইটো নো কি সাধু কোৱা ককাদেউতা?”

ককা৷ -“শুন--”

এখন গাঁৱত এহাল মতা-মাইকী আছিল৷ মতাটোৰ নাম ৰূদাই আৰু মাইকীজনীৰ নাম ডাবহী৷ সিহঁতহাল বৰ মিলা-প্ৰীতিৰে বৰ-বাৰী কৰি আছিল৷ ঘৈণীয়েকে পুৱাই উঠি ঘৰ-চোতাল সাৰি-মছি বৰ পৰিষ্কাৰকৈ ৰাখি ৰন্ধা-বঢ়া কামত লাগে;ইপিনে গিৰিয়েকটোৱেও সেইদৰে পুৱাতে উঠি বাহী-ঘৰ চিকুণাই বতৰৰ খেতিত লাগে৷ দুয়ো বহি-শুই নাথাকি মাইকীয়ে মাইকীৰ বন আৰু মতাই মতাৰ বন কৰি থাকে৷ বাৰীত সকলো বিধৰ শস্য ৰুই লৈছিল;আম,কঁঠাল,লেটেকু,পনিয়ল,পাণ,তামোল,টেঙা,কল আদি একো নোহোৱা নাছিল৷ হাঁহ,পাৰ,গৰু-গাই,মহ,ছাগলী সকলো ৰাখি দুয়ো সুখে-সন্তোষে গৃহবাস কৰিছিল৷ মুগা-এড়ি পুহি কাপোৰ কানিৰ ফালেও লেহেৰা নাছিল;কাৰণ মাইকীজনী বোৱা-কটাত বৰ পাৰ্গত আছিল৷ মুঠতে কবলৈ গলে ৰূদাইক তাৰ গাঁৱত চহকী বুলিব লাগে;তাৰ ভাতে-ভঁৰালে সম্পূৰ্ণ আছিল৷

সিহঁতহালৰ ছটা ল’ৰা হ’ল,-সিহঁতৰ নাম ৰহাই,ৰঙাই,ৰসাই,ৰঞ্জয়,ৰণু আৰু নোমল৷ ছোৱালী হোৱা নাছিল৷ সিহঁত কেউটাও মাক-বাপেকক দেখি বৰ বনুৱা হৈছিল৷ নোমল পেট-মোছা বাবে সকলোৰে মৰমৰ আছিল;সি ইকিটা ল’ৰাতকৈ দেখনিয়াৰও আছিল৷ সেইবাবে মাক-বাপেক আৰু ককায়েকহঁতে তাক বন-বাৰি কৰিবলৈ নিদি ৰজাৰ কোঁৱৰৰ দৰে তুলিছিল৷ মাক-বাপেকে ক্ৰমে পাচোঁটালৈ বিয়া কৰাই ছোৱালী আনিলে৷ বাপেকে নোমলৰ জোখাই ছোৱালী বিচাৰি অনেক গাঁৱলৈ গৈ শেহত সোণপাহী নামে ছোৱালী এটি পাই নোমললৈ বিয়া কৰালে৷ সোণপাহী যি সোণপাহীয়েই-নামত যেনে গুণতো তেনে৷ পাঁচোটা পুতেকে আৰু সিহঁতৰ ঘৈণীয়েকহঁতে ঘৰৰ বাজৰ সকলো ধন-বাৰি কৰি দোপত্‌দোপে ঘৰখন ওপৰলৈ তুলিলে৷ তেওঁলোকে নোমলক যেনেকৈ এডাল কুটা দুডাল কৰিবলৈ নিদি অতি আলসুৱা কৰিছিল সেইদৰে তাৰ ঘৈণীয়েক সোণপাহীকো শাহুৱেক আৰু জাক কিজনীয়ে মূৰৰ ফুলৰ দৰে ঘৰৰ ভিতৰত ৰাখিছিল;তাই মাথোন ৰোৱা-কটাত হে লাগিছিল;কাৰণ তাই এজনী তাঁত-সূতত বৰ কাজী আছিল৷

লাহে লাহে ৰুদাই-ডাবহী পো-বোৱাৰী নাতি-পুতিৰে একুৰি ষোলটা হ’ল৷ এনে স্থলত মানুহে ভাবিব পাৰে যে ৰুদাই-ডাবহীয়ে ৰজা-ৰাণীৰ দৰে বহি থাকি পো-বোৱাৰীৰ ওপৰত খাবলৈ ধৰিলে;কিন্তু ৰুদাই-ডাবহী তেনে বিধৰ মানুহ নাছিল৷ বয়স হৈছিলো বুলিও সিহঁতে আগৰ দুখ কৰা স্বভাৱ এৰা নাছিল৷ সকলো কামতে বুঢ়া-বুঢ়ী হে আগ,ডেকা গাভৰুসকল তেওঁলোকৰ পাছে পাছে হে গৈছিল৷ এদিন ৰুদায়ে হাঁহ-পাৰ মৰাই ৰৌ-চিতল অনাই,গাখীৰ-গুড় গোটাই লৰাকিটাৰে দেখা-শুনাকৈ সুন্দৰৰূপে ভাত এসাঁজ খাবৰ আয়োজন কৰি ঘৈণীয়েকক ৰান্ধিবলৈ দিলে৷ ঘৈণীয়েকৰ নানা ৰকমৰ মচলা দি ভজা-পোৰা মাছ-মঙহ,মাহ,আদখৰীয়া,টেঙাদিয়া আদি সুন্দৰৰূপে ৰান্ধি ৰুদাই আৰু পুতেকহঁতক খুৱাই,শেহত বোৱাৰীয়েকহঁতৰ লগত নিজে খালে৷ ইপিনে ৰুদায়ে চ’ৰাঘৰত বহি তামোলৰ বঁটা আগত লৈ সকলোটিকে গোটাই সুধিলে, “বোপাহঁত!মই আজি কিয় এইদৰে ভোজ খালোঁ,তহঁতে ইয়াৰ কিবা জান নে?”সিহঁতে ক’লে, “পিতাদেউ!আমি ইয়াৰ একো সম্ভেদ নাপাওঁ;আপুনি ক’লেহে জানিব পাৰিমহঁক৷ ”ৰুদায়ে ক’লে, “মই তহঁতক যি সুধিম সেই কথা ভালকৈ গমি সঁচা কবি৷ বোপা ৰহাই,কচোন বাৰু,তই কাৰ যহত নো চাউল-কঠা খাইছ?”সি ক’লে, “পিতা!মই ঠিককৈ কৈছোঁ,আপোনাৰ যহত হে খাইছোঁ৷ ”এইদৰে তাৰ পিছৰ চাৰিটাক সুধিলত সিহঁতেও ৰহায়ে কোৱা কথাকে ক’লে৷ সেই উত্তৰত ৰুদায়ে বৰ সন্তোষ পালে৷ শেহত নুমলীয়া পুতেক নোমলক ৰুদায়ে সুধিলে, “বোপা!তই কচোন,কাৰ বলত নো চাউল-কঠা খাইছ?”নোমলে একে আষাৰে কৈ উঠিল, “পিতাদেউ,কোনে কাৰ বলত নো খাব পাৰে?সকলোৱে আপোন বলতহে খায়৷ ”তাৰ ঘৈণীয়েক সোণপাহীয়েও গিৰিয়েকে কোৱা কথাকে ক’লে৷ তেতিয়া ৰুদাইৰ মূৰত বজ্ৰপাত হোৱাৰ দৰে হৈ সি কিছুমান পৰ তবধ লাগি থাকি বৰ বেজাৰেৰে ডাবহীৰ ফালে চাই ক’লে, “হেৰ!ভাল পো ফুকাইছিলি!আৰু ভাল পোলৈ ভাল বোৱাৰী বাছি বাছি আনিছিলি!ইহঁতে হালে হেনো আপোন বলতহে খাইছে!সিহঁতক আমি লেদেনা উকটি ডাঙৰ-দীঘল মিছাতেহে কৰিলোঁ৷ এতেকে হেৰ বোপা নোমল৷ তই এতিয়াই ঘৈণীয়েৰৰ সৈতে মোৰ ঘৰৰপৰা ওলাই যা,আৰু এখন্তেকো তহঁতৰ মুখ চাব নোখোজোঁ৷ তহঁত বৰ অগুণকাৰী!অতি অকৃতজ্ঞ!!”বাপেকৰ হুকুম শুনি সিহঁত পিন্ধি থকা সাজেৰেই বাহিৰ হ’ল৷ মাক আৰু ককায়েকহঁতে সেইপিনে মৰা-মুছা হৈ থাকি সিহঁতক একো হকা-বধা নিদি যাবলৈ দিলে,কাৰণ ভাবিছিল সিহঁত ক’লৈ যাব?এতিয়াই উভতি আহিব৷

নোমল সোণপাহী ঘৰৰ বাহিৰ ওলাই বাট পালেগৈ;এনেতে নোমলে ঘৈণীয়েকক ক’লে, “তুমি কোনো দিন ঘৰৰ ভিতৰৰপৰা বাজ ওলোৱা নাছিলা,দুখ কাক বোলে তাক নাজানা৷ মই কবলৈ হ’লে তুমি তোমাৰ মাৰা-বাপেৰাৰ ঘৰলৈকে যোৱাঁ৷ মই মতা মানুহ,মোলৈ একো চিন্তা নকৰিবা৷ ভালে কুশলে থাকিলে দুইৰো পুনৰ দেখাদেখি হব৷ ”সোণপাহীয়ে চকুৰ লো টুকি ক’লে-“বোপাই আয়ে মোক তোমাৰ চৰণৰ তলত মৰিবলৈ বুলিয়েই দিলে,এতিয়া তোমাৰ যি গতি মোৰো সেয়ে গতি৷ এনে সঙ্কটত মই তোমাক এৰি যাব নোৱাৰোঁ৷ ”নোমলে বোলে, “ক’ত হাবিয়ে-বননিয়ে দেশে-বিদেশে মই ফুৰিব লাগিব,তুমি মোৰ সহায় নহৈ মহা বিপদ হে ঘটাবা৷ এতেকে মই আকৌ তোমাক কৈছোঁ,তুমি মাৰা-বাপেৰাৰ ঘৰলৈ গৈ সুখেৰে থাকাগৈ৷ ” সোণপাহীয়ে বোলে “তোমাৰ লগত থাকি তোমাৰ শুশ্ৰুষা কৰিবলৈ পালে মোৰ মনত অৰণ্যই অমৰাৱতী;মোৰ নিমিত্তে তুমি একো ভাবিব নালাগে;তুমি যি খোৱা ময়ো তাকে খাম,তুমি য’ত শোৱা ময়ো তাতে শুম৷ মাথোন তোমাৰ দৰ্শন পাই থাকিলেই মোৰ সন্তোষ আৰু সেই সন্তোষ অন্য কোনো ঠাইতে পাব নোৱাৰোঁ৷ ”নোমলে অনেক বুজালে তথাপি সোণপাহীৰ মন ঘূৰাব নোৱাৰিলে আৰু বুজালে তথাপি সোণপাহীৰ মন ঘূৰাব নোৱাৰিলে৷ শেহত সি আন উপায় নেদেখি ঘৈণীয়েকক লগত নিয়াই যুগুত ভাবি দুয়ো খোজ ল’লে;কিন্তু কলৈ কি মনেৰে একো থিৰ নাই৷

এইদৰে হাবিয়ে হাবিয়ে অকলশৰে মতা-মাইকীহালি গৈ বেলি পৰিবৰ সময়ত নৈ এখনৰ পাৰত থকা বৰগছ এজোপাৰ তলত বহিলগৈ৷ বহা মাত্ৰকে নোমলৰ টোপনি আহিল৷ সোণপাহীয়ে নৈত হাত-মুখ ধুবলৈ গৈ মানুহৰ খোজ দেখা পাই খোজৰ চিনে চিনে গৈ নৈৰ দাঁতিৰ হাবিৰ মাজত ঘৰ এটা পালেগৈ৷ তাতে বুঢ়া-বুঢ়ী এহাল থাকে৷ তাত সিহঁতে মাটি ভাঙি খেতি পথাৰ কৰি খাই বৈ আছে৷ এনেতে বুঢ়ীয়ে ঘৰৰ বাজলৈ ওলাই সোণপাহীক দেখি ঠৰ লাগি ৰ’ল,আৰু কৰযোৰ কৰি কবলৈ ধৰিলে, “হেৰি বনৰ মাতৃ!আপুনি কিয় দৰ্শন দিছেহি?আমি নিৰাশ্ৰয় বুঢ়া-বুঢ়ী হাবিৰ মাজত পৰি আছোঁ৷ আপোনাক কি দি সন্তোষ লগাম!”সোণপাহীয়ে লাহেকৈ মাত লগালে, “আই,মই দেও ভূত একো নহওঁ,ভয় নাখাব,মানুহৰ পোৱালী হে;গিৰিহঁতেৰে সৈতে আহি এমাহমান হাবিয়ে হাবিয়ে ফলমূল খাই আহি বৰগছজোপাৰ তলত জিৰাওঁতে,গিৰিহঁতৰ ভোকে ভাগৰে তাতে টোপনি আহিল;মই নৈত হাত-মুখ ধুবলৈ আহোঁতে মানুহৰ খোজ দেখি চিনে চিনে আহি এইখিনি পাইছোঁহি৷ খাবৰ কিবা আছে যদি অলপ দি আমাৰ প্ৰাণৰক্ষা কৰক৷ ”বুঢ়ীয়ে অতি সুন্দৰী গাভৰু ছোৱালীটি দেখি তাইলৈ মৰম লাগি তাইক ঘৰৰ ভিতৰলৈ মাতি নি বহুৱালে;আৰু ক’লে, “আমাৰও কেও-কিছু নাই৷ আমাক বইবস্তু ভাতে-ভঁৰালে ঈশ্বৰে সকলো দিছে;কিন্তু আমাৰ অবিহনে খাওঁতা হে নিদিলে৷ এতিয়া তোমালোকো নিৰাশ্ৰয় হৈ আহিছা,এতেকে আমাৰ লগতে থাকা,একো দুখ নোপোৱা৷ ”সোণপাহীয়ে ক’লে, “সেইবোৰ কথা পিছে পাতিম,সম্প্ৰতি জা-জলপান এটা দিয়ক মই লৈ গৈ গিৰিহঁতক খুৱাওঁ৷ তেওঁ ভোকত লালকাল হৈ পৰি আছে৷ ”বুঢ়ীয়ে লৰালৰি কৰি জলপান এটা যতাই সোণপাহীৰ হাতত দিলত সোণপাহীয়ে লৈ গৈ গিৰিয়েকক জগাই খুৱাই বুঢ়ীয়ে কোৱা কথাবোৰ ক’লে৷ তেতিয়া নোমল-সোণপাহী দুয়ো বুঢ়া-বুঢ়ীৰ ঘৰত ওলালহি৷ বুঢ়া-বুঢ়ীয়ে দুইকো আঁকোৱাল মাৰি ধৰি ক’লে, “তোমালোকক ইয়ালৈ ঈশ্বৰে পঠাইছে৷ তোমালোকেই আমাৰ ল’ৰা-ছোৱালী হ’লা,আৰু তোমালোকেই আমাৰ মুখত পানী এটোপা দি মাৰিবা বুলি আশা কৰিলোঁ৷ ”

বহি শুই আমনি লাগি সোণপাহীয়ে এদিন বুঢ়াক ক’লে যে তেওঁ বব-কাটিব জানে,এতেকে তাঁত ববলৈ ঘৰ এটা সাজি দিব লাগে৷ বুঢ়াই পাছদিনাই তাঁতৰ ঘৰ সাজি দি বুঢ়ীৰ তাঁতশাল জোৰকে সোণপাহীক দিলে৷ সোণপাহীয়ে তাঁত বাটি কৰি এখন অপূৰ্ব্ব পাটৰ কাপোৰ লগালে৷ কাপোৰখন ছমাহে বৈ এটালে আৰু তাক বাঁহৰ চুঙা এটাত সুমাই থলে৷ বাৰিষা হ’লে সেইখন নৈয়েদি দুখন এখন বেহেৰুৱা নাও সেইপিনে যায়;সেই বাৰো এখন আহি সিঁহতৰ নাও সেইপিনে যায়;সেই বাৰো এখন আহি সিহঁতৰ ঘাটতে বান্ধিলে৷ তেতিয়া সোণপাহীয়ে নোমলক ক’লে যে “কাপোৰখন লৈ গৈ ৰজাক বেচিলে ভাল দাম পোৱা যাব৷ এতেকে এই নাৱতে উঠি মুদৈৰ লগত যোৱাঁ,নাৱৰ যি ভেৰোণ লাগিব কাপোৰ বেচি ধন পালে পিছত তাক দিবা৷ ”ঘৈণীয়েকৰ কথামতে নোমলে মুদৈক ক’লত মুদৈয়ে তাতে সন্মত হৈ নোমলক নাৱত তুলি ললে৷

ৰজাৰ নগৰ তাৰপৰা তিনি দিন তিনি ৰাতিয়ে পোৱা যায়৷ নগৰ পাই ঘাটত নাও বান্ধিলত ভাত-পানী খাই-বৈ নোমল ৰজা ঘৰলৈ গ’ল;কিন্তু ৰজাঘৰৰ আওভাও নজনা গতিকে সি তিনি দিন অহা-যোৱা হে কৰিলে৷ শেহত তাৰ ওপৰত ৰাজবিষয়া এজনৰ চকু পৰিলত নোমলক তেওঁ মতাই নি সি ক’ৰপৰা আহিছে,কি লাগে বুলি সুধিলে৷ তেতিয়া নোমলে ৰাজযোগ্য কাপোৰ এখন বেচিবলৈ আনিছোঁ বুলি ক’লত তাক তেওঁ ৰজাৰ ওচৰলৈ লৈ গ’ল৷ ৰজাই কাপোৰখন দেখি সুধিলে, “কাপোৰ কোনে বৈছিল?”নোমলে বোলে “কাপোৰ কোনে বৈছিল মই কব নোৱাৰোঁ;মাথোন বোপাইৰ সম্পত্তি ভাগ কৰোঁতে মোৰ ভাগত মই সেই কাপোৰখন পাইছিলোঁ৷ ”তেতিয়া ৰজাই কাপোৰখন লৈ তাক সোণ এচৰু আৰু ৰূপ এচৰু দি বিদায় দিলে৷ নোমলৰ ৰজাৰ নগৰ চাবলৈ দিনাদয়েক তাতে থাকিল৷

ৰজাই কাপোৰ কিনোতে যুৱৰাজ সভাতে আছিল৷ তেওঁ কাপোৰখন দেখি ভাবিলে যে শিপিনীজনী কি মাৰাত্মক মাইকী৷ নোমলে শিপিনীৰ কথা কব নোৱাৰে বুলি কৈছে জানি যুৱৰাজে নাৱৰীয়াকমতাই আনি অলপ বঁটা দি মনে মনে সুধিলত নাৱৰীয়াই ক’লে যে নোমলৰ ঘৈণীয়েকেই সেই কাপোৰ বৈছে৷ তেতিয়া যুৱৰাজে তাক ক’লে, “সেই মানুহজনী মোক আনি দিব পাৰিলে তোক উপযুক্ত বঁটা দিম৷ ”নাৱৰীয়াই,সোণপাহীয়ে নোমলক আহিবৰ সময়ত আঙঠি এটা দি যি কথা কৈছিল সেই কথা শুনি আছিল;সেইদেখি এতিয়া যুৱৰাজক ক’লে,যে সেই আঙঠিটো নোমলৰ হাতৰপৰা আনি তাক দিলেই সি সোণপাহীক আনি দিব পাৰিব৷ ৰজাৰ ল’ৰাই অনেক প্ৰৱন্ধ কৰি নোমলৰ হাতৰপৰা আঙঠি নাৱৰীয়াক দি সোণপাহীক আনিবলৈ পঠিয়াই দিলে৷

নাৱৰীয়াই গৈ সোণপাহীক আঙঠি দিলত তাই জানিলে যে গিৰিয়েকৰ কিবা হৈছে৷ এতেকে বুঢ়া-বুঢ়ীৰ ওচৰত বিদায় লৈ তাই নাৱৰীয়াৰ লগত নাৱত উঠি গ’ল৷ ইপিনে নোমলেও ৰজাৰ নগৰ চাই অঁতাই নাও মেলি দিলে৷ সোণপাহী গৈ ৰজাৰ নগৰ পালত তাইক যুৱৰজাৰ ওচৰলৈ লৈ যোৱা হ’ল৷ যুৱৰাজে তাইৰ ৰূপ দেখি মোহ গৈ ক’লে, “হেৰা গাভৰু!তুমি ভিকহুৰ যোগ্য বস্তু নোহোৱা!৷ তুমি ৰজাৰ যোগ্য হে;এতেকে মোৰ লগত মহাসুখে থাকা৷ ”সোণপাহীয়ে তেতিয়া ঠগত পৰিলোঁ বুলি জানি কি কৰিম ক’লৈ যাম লগাই,পিছত ধৈৰ্য্য ধৰি সতীত্ব ৰাখিবৰ নিমিত্তে ঈশ্বৰৰ চৰণত শৰণ লৈ ক’লে, “যুৱৰাজ!মই আপোনাৰ বেটীৰ যোগ্যও নহওঁ,তদুপৰি এজনৰ বিবাহিতা তিৰুতা৷ এতেকে পৰস্ত্ৰীলৈ চকু দিয়া আপোনাৰ উচিত কাম নহয়৷ ”যুৱৰাজে সেইবোৰ যুক্তিলৈ আওকাণ কৰি সোণপাহীক হাতত ধৰি নি নিজৰ কোঠালিত সুমালেগৈ৷ তেতিয়া সোণপাহীয়ে ধৈৰ্য্য ধৰি কুহুলিয়াই কুহুলিয়াই তেওঁৰপৰা নোমলৰ কথাবোৰ জানি ললে৷ সোণপাহীয়ে লগত দৰব-জাতি লৈ আহিছিল;তাৰে দৰবৰ তেল যুৱৰাজৰ গাত ঘঁহি দিয়াত যুৱৰাজৰ দুৰ্ঘোৰ টোপনি আহিল৷ সোণপাহীয়ে দুপৰ নিশাৰ পাছত লাহেকৈ খিড়িকী মেলি বাহিৰলৈ ওলাল;কিন্তু বাটৰ একো দিহা নজনা বাবা পিৰালিতে মনে মনে বহি থাকিল৷ শেহপৰ নিশাত চোৰ সাতোটাই চুৰ কৰিবলৈ তালৈকে আহিছিল৷ সিহঁতক দেখি সোণপাহীয়ে সিহঁতৰ ফালে আগবাঢ়ি গ’ল৷ চোৰহঁতে সিহঁতক কোনোবাই ধৰিবলৈ অহা ভাবি বিম্বাশবদে লৰ মাৰিলে৷ সোণপাহীও সিহঁতৰ পাছে পাছে লৰি গ’ল৷ পুৱতি নিশা হ’লত চোৰহঁতে উভতি চাই দেখে যে মতা মানুহ নহয়;এজনী দিপ্‌লিপ গাভৰুহে৷ তেতিয়া সিহঁত সাতোটাই উভতি এটাই বোলে মই নিওঁ,ইটোৱে বোলে মই নিওঁ,সিটোৱে বোলে মই নিওঁ,এই বুলি তাইক কঢ়া-আজোৰা লগালে৷ সোণপাহীয়ে অলপো ভয় নাখাই সিহঁতক ক’লে, “তহঁতে মিছাতে দন্দ-হাই কৰি মৰিছ কেলৈ?মই কওঁ শুন,-কেউটাই লৰ মাৰি গৈ সৌ ৰিণিকি ৰিণিকি দেখা বৰগছজোপা যেয়ে আগেয়ে ছুৰি মই তালৈকে যাম৷ ”সিহঁত সেই কথাত মান্তি হৈ লৰ মাৰিলে৷ ইপিনে সোণপাহী সাউত কৰে হাবিৰ মাজত সোমাই পলাল৷ সিফালে ৰজাৰ ল’ৰাই সাৰ পাই দেখে যে সোণপাহী নাই৷ তেতিয়া চাৰিওফালে তেওঁ পিত-পিতকৈ বিচাৰিও সোণপাহীক নাপাই নাও লৈ বিচাৰিওলাল৷ চোৰহঁতেও উভতি আহি মাইকীজনীক নাপাই তাই সিহঁতক ইমান ফাঁকি দিলে বুলি নিজকে ধিক্‌কাৰ দি নাও লৈ তাইক বিচাৰি ওলাল৷

গিৰিয়েক নোমলে বুঢ়া-বুঢ়ীৰ ঘৰ পাই দেখে যে সোণপাহীও নাই,বুঢ়া-বুঢ়ীও নাই৷ ঘৰ-বাৰী নি:পাল৷ সোণপাহী নাৱৰীয়াৰ লগত যোৱাৰ পাছদিনাই হাইজা হৈ বুঢ়া-বুঢ়ী হালিয়েই মৰি আছে৷ নোমলে কান্দি-কাটি ঘৈণীয়েকক বিচাৰি সেই নাৱতে আকৌ উঠিল৷

ইপিনে সোণপাহীয়ে হাবিয়ে হাবিয়ে গৈ গৈ এখন নৈৰ পাৰত ওলাই দেখে যে মুদৈ এটাই নাৱৰ পৰা নামি ধপাত খাই বালিতে বহি আছে আৰু নাৱৰীয়াকিটা নাৱৰ ভিতৰত শুই আছে৷ মুদৈয়ে ঘূৰি চাই দেখে যে এজনী চিকুণ গাভৰু ছোৱালী৷ তাইক সি সুধিলে “তুমি কোন?এনে অৱস্থাৰে হাবিৰ মাজত কিয় ফুৰিছা?”তাই ক’লে, “মই অনাথিনী,মোৰ গিৰিহঁতক বিচাৰি ফুৰিছোঁ৷ ”মুদৈয়ে ক’লে, “তেন্তে ভালেই হ’ল;মোৰ নাৱত বলা,মোৰে সৈতে গৃহবাস কৰি থাকিবা৷ ”সোণপাহিয়ে ভাবিলে,আৰু অকলশৰে হাবিয়ে হাবিয়ে ফুৰা বৰ টান;এতেকে মুদৈয়ে ক’লে যে তাইৰ ব্ৰত এটা আছে,সেই ব্ৰতৰ কাৰণে উপহাৰ বস্তু গোটাই আনি দি যেয়ে কাৰ্য্য কৰাই দিয়াব তাই তেওঁলৈকে যাব,এই বুলি অঙ্গীকাৰ কৰা আছে৷ মুদৈয়ে ক’লে, “সেইটো একো টান কথা নহয়;মই এতিয়াই মানুহ এটা লৈ গাঁৱলৈ যাওঁ,গধূলিকৈ ঘূৰি আহিম,তুমি নাৱতে থাকা৷ ”মুদৈ গ’লত সোণপাহীয়ে নাৱত সোমাই দেখিলে যে মুদৈটো ডকাইত,তাৰ নানাৰকমৰ সাজ-পাৰ আছে৷ তাই তাৰে এটা উলিয়াই পিন্ধি,নাৱৰীয়াকেইটা শুই উঠিলত সিহঁতক নাও মেলি দিবলৈ ক’লে৷ সিহঁতে ভাবিলে যে মুদৈয়ে হে নাও মেলিবলৈ কৈছে৷ গধূলি মুদৈ আহি ঘাটত নাও নাপাই,মাইকী এজনীয়ে তাক ইমান ছল কৰিলে বুলি জানি মূৰে-কপালে হাত দি বহিল৷ কিছুপৰ সি এইদৰে থাকি অইন এখন বেহেৰুৱা নাৱত উঠি সোণপাহীক বিচাৰি ওলাল৷

ইপিনেসোণপাহীয়ে মতাৰ সাজ পিন্ধি মুদৈৰ ভাও জুৰি নাৱেদি ভটীয়াই এক ৰজাৰ নগৰ পালেগৈ আৰু ৰজাৰ ঘাটত নাও বন্ধালে৷ সেই দেশত এজন ৰজা আৰু তেওঁৰ এজনী ভনীয়েক আছিল৷ সোণপাহীয়ে নিজকে আন দেশৰ ৰজাৰ কুমাৰ বুলি প্ৰচাৰ কৰি মাজে সময়ে ৰজাৰ লগত দেখা কৰিবলৈ গৈছিল৷ পাছে ক্ৰমে ভাওজোৰা ৰাজকুমাৰেৰে সৈতে ৰজাৰ বৰ বন্ধুতা হ’ল৷ তাতে সেই দেশৰ ৰজাই তেওঁৰ ভনীয়েকটীক ৰাজকুমাৰলৈ বিয়া দিবৰ প্ৰস্তাৱ কৰিলে৷ ভাও জোৰা ৰাজকুমাৰ সন্মত হোৱাত মহাসমাৰোহেৰে বিয়া হৈ গ’ল৷ তেওঁলোক থাকিবৰ নিমিত্তে উপযুক্ত ঘৰ-দুৱাৰ সজাই দিয়া হ’ল৷ ৰাতি হ’লত ৰজাৰ ভনীয়েকক ক’লে, “বুজিছা নে মই তোমাক কথা এটা ক’ব খোজোঁ,তুমি প্ৰকাশ নকৰোঁ বুলি শপত খালে কব পাৰোঁ৷ ”ৰজাৰ ভনীয়েকে কাকো নকওঁ বুলি তেতিয়াই শপত খালত সোণপাহীয়ে ক’লে যে তেওঁ মাইকী৷ স্বামীক হেৰুৱাই বিপদত পৰি পুৰুষৰ সাজ পিন্ধি কোনোমতে তেওঁ পৰিত্ৰাণ পাইছে৷ “এতিয়া আমি যি আছোঁ সেয়ে থাকোঁ৷ মোৰ স্বামীও অতি সুশ্ৰী সুবেশ;তেওঁক বিচাৰি উলিয়াবলৈ আমি দুয়ো বিশেষ যত্ন কৰিব লাগে৷ ”

 এইদৰে দুইও পৰামৰ্শ কৰি হুবহু সোণপাহীৰ নিচিনা মাটিৰ মূৰ্ত্তি এটা কৰাই,সাজপাৰ পিন্ধাই নাও বন্ধা ঘাটত থোৱাই পহৰীয়া ৰাখি পহৰীয়াক ক’লে যে,যি যি মানুহে মূৰ্ত্তিটোৰ ওচৰলৈ আহি মূৰ্ত্তিটোক ধৰি দুখ-বেজাৰ কৰে সেই সেই মানুহক তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ লৈ যাব৷ ইয়াৰ কিছুদিনৰ পাছত সেই যুৱৰাজে ঘাটত নাও লগাই মূৰ্ত্তিটো দেখি চকুৰ লো টোকা দেখি পহৰীয়াই সোণপাহীৰ ওচৰলৈ তেওঁক লৈ আহিল৷ সোণপাহীয়ে তেওঁক বন্দীশালত নি পৃথক ঘৰত থবলৈ ক’লে আৰু দুখ কৰিবলৈ নিদি বহুৱাই থৈ মজলীয়াৰূপে খুৱাই-বুৱাই ৰাখিবলৈ দিলে৷ তাৰ পাছত চোৰ সাতোটাক আনি দিলত সিহঁতক নি খচি বন কৰাবলৈ আৰু কৰ্দয্যৰূপে খুৱাই বন্দীশালত থবলৈ তেওঁ ক’লে৷ ইয়াৰ কিছুদিনৰ পিছত সদাগৰ পালেহি৷ তাকো আনি হাজিৰ কৰিলত ৰজাৰ ল’ৰাৰ দৰে পৃথক ঘৰত ৰাখি বনবাৰী কৰাবলৈ সোণপাহীয়ে ক’লে৷ এইদৰে এমাহমানৰ পিছত ফকীৰৰ বেশেৰে মানুহ এটা লৰমাৰি আহি মূৰ্ত্তিটোৰ ওচৰত ঢাঁচ কৰে পৰি মুচ্ কচ্ গ’ল৷ পহৰীয়াই তাক সেই অৱস্থাৰে দাং-দোলাকৈ নি সোণপাহীৰ আগত উলিয়ালেগৈ৷ তেওঁ ততালিকে তাক চিনি পাই ভিতৰলৈ নিয়াই নিজে অনেক যত্ন কৰি সজ্ঞান কৰালে আৰু উত্তমৰূপে সেৱা-শুশ্ৰুষা কৰাই খাবলৈ শুবলৈ দি বিশেষ তদাৰক কৰিলে৷ সোণপাহীয়ে নিত্যে সেই মানুহটোৰ ওচৰত বহি তেওঁৰ কথাবোৰ খুচৰি উলিয়াই শুনি থাকে৷ ফকীৰে মাথোন মাজে মাজে দীঘল হুমমিয়াহ কাঢ়ি চকুলো টোকে;-নোমলেই যে সেইবোৰ কথা সোণপাহীকে কৈছে সেই কথা নোমলে জনা নাই;কাৰণ সময়ে দুইৰো অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্ত্তন কৰিলে৷ সোণপাহীয়ে মনে মনে ৰজাৰ ভনীয়েকক ক’লে, “এয়ে মোৰ হেৰোৱা স্বামী;যাক ধৰাবৰ নিমিত্তে এই বুধি সজা হৈছিল৷ ”তেতিয়া দুয়ো নানা প্ৰকাৰে নোমলৰ সেৱা-শুশ্ৰুষা কৰিবলৈ ধৰি তাৰ গা অনেক গুণে ভাল কৰালে৷

পাছে এদিন সভা পাতি ভাও জোৰা ৰাজকুমাৰ সিংহাসনত বহি ৰজাৰ ভনীয়েকক নিজৰ বাওঁফালে বহুৱাই পাত্ৰ-মন্ত্ৰীক মাতি সভা কিয় পতা হৈছে কৈ পোনতে বন্দীশালৰপৰা যুৱৰাজক আনিবলৈ কোটোৱালক পাচিলে৷ যুৱৰাজক আনিলত তেওঁ কি বাবে মূৰ্ত্তিৰ ওচৰলৈ আহি বেজাৰ কৰি মূৰ্ত্তি ছুইছিল তাৰ কাৰণ সোধা হ’ল৷ যুৱৰাজে ক’লে যে “মই অমুক দেশৰ ৰজাৰ ল’ৰা,মোৰ তিৰোতা ৰাতি পাটীৰপৰা নাইকীয়া হোৱাত মই দেশে-বিদেশে বিচাৰি ফুৰি,সেই মূৰ্ত্তিটো মোৰ তিৰোতাৰ নিচিনা দেখি তাৰ ওচৰলৈ গৈছিলোঁ,মূৰ্ত্তি বুলি জনা নাছিলোঁ৷ ”সোণপাহীয়ে ক’লে বোলে “তোমাৰ প্ৰকৃত বিবাহিতা তিৰুতা হোৱা হ’লে তেও তোমাক নেৰিলেহেঁতেন৷ তুমি ভাওনা কৰি সঁচা কথা গোপন কৰিছা৷ যদি তোমাৰ নিৰাপদে স্বদেশলৈ যাবৰ মন আছে তেন্তে তুমি সকলো কথা সভাৰ আগত ভাঙি কব লাগে৷ ”যুৱৰাজে কিছুমান পৰ টভক মাৰি থাকি সোণপাহীক কেনেকৈ অনাইছিল,কেনেকৈ তাই অন্তৰ্দ্ধান হ’ল সকলো আগগুৰি ভাঙি ক’লত সভাসদসকলে সোণপাহীক আচল সতী বুলি শলাগি ৰজা-ল’ৰাক কিছু সজ-গৰিহণা কৰি বাট-খৰচা দি নিজৰ দেশলৈ যাবলৈ এৰি দিলে৷ তাৰ পাছত ডকাইতকিটাক সভালৈ আনিলে৷ সিহঁতেও কেৰ্ জেৰ্ কৰি সঁচা কথা ক’লত সিহঁতক চমতা মৰাই এৰি দিলে৷ শেহত সদাগৰক আনি সকলো কথা সুধি উলিয়াই পৰস্ত্ৰীত বিশ্বাস কৰা বাবে যথেষ্ট শাস্তি হ’ল বুলি বিদায় দিলে৷ সেইদিনা গধূলি সোণপাহীয়ে আগৰদৰে কাপোৰ-কানি পিন্ধি নোমলৰ গুৰিলৈ গ’ল;নোমলে সোণপাহীক দেখি সাবট মাৰি ধৰি হুক্ হুক্ কৰে কান্দিবলৈ ধৰিলে আৰু দুয়ো দুইৰো কথা কৈয়ে ৰাতিটো কটালে৷ পাছদিনা সোণপাহীয়ে নোমলেৰে সৈতে ৰজাৰ ওচৰলৈ গৈ সকলো বৃত্তান্ত কোৱাত ৰজাই সোণপাহীৰ সাহস আৰু বুদ্ধিক নথৈ শলাগিলে আৰু নিজৰ ভনীয়েকক নোমললৈ ৰীতিমতে বিয়া দিলে৷

এইদৰে নোমল আৰু সোণপাহী সেই ৰাজ্যত থাকোতে অন্য এখন দেশৰ ৰাজবংশ লোপ হৈ ৰাজপাট খালি হ’লত পাত্ৰ-মন্ত্ৰী সভাসদসকলে উপযুক্ত ৰাজকোঁৱৰ এটি বিচৰাই দেশে দেশে মানুহ পঠালে৷ সেই ৰজাৰ ওচৰলৈকো মানুহ আহিছিল৷ ৰজাই নোমলকে ৰজা পাতিবলৈ লেখি পঠালে৷ তেতিয়া সকলোৱে নোমলক দুইজন কোঁৱৰাৰে নি সেই ৰাজ্যৰ সিংহাসনত বহুৱাই আঁঠু ল’লে৷

ইপিনে ৰুদাই-ডাবহী,নোমল-সোণপাহী ঘৰৰপৰা ওলাই যাবৰেপৰা জলকা লাগিল;বন কৰিবলৈ নালাগে সিহঁতে খাবলৈকে পাহৰা হ’ল৷ ক্ৰমে ঘৰত নানা অমঙ্গল হবলৈ ধৰিলে;-আজি কাৰো নৰীয়া,কালি গৰুটি,পৰ্শুই মহটি,এইদৰে মৰিবলৈ ধৰিলে আৰু দিনকদিনে বিপদৰ উপৰি বিপদ হৈ ঘৰখন লাং-লাং-ঠাং-ঠাং হ’ল৷ শেহত ৰুদাই ডাবহীয়ে মাগিব লগাত পৰিল৷ পাছে ইটোৰ মুখে সিটোৰ মুখে সিহঁতে শুনিবলৈ পালে যে দেশত নতুন ৰজা হৈছে আৰু তেওঁৰ বৰকুঁৱৰীয়ে দুখীয়াক বৰকৈ পুতৌ কৰি দান-দক্ষিণা দিয়ে৷ তেতিয়া ৰুদায়ে পাঁচোটা পুতেকেৰে সৈতে অতি দুখীয়াভাৱে ৰজাৰ সিংহদুৱাৰত থিয় হৈ নিজৰ দুখ বেজাৰৰ কথা ৰাণীলৈ কৈ পঠিয়ালে৷ ৰাণীয়ে ওপৰ-মহলাৰপৰা শহুৰেক আৰু বৰজনাহঁতক দেখিয়েই চিনি পালে আৰু লিগিৰী পঠিয়াই মতাই নি সিহঁতক বাহিৰঘৰ এটাত ঢাৰি-কঠ দ বহুৱাবলৈ ক’লে৷ তাৰ পাছত তামোল-পাণ কাটি ৰূপৰ বটাত দি সিহঁতলৈ পঠালে৷ ৰুদাইৰ ভয়ত তত নাই,কিবা জগৰ হে লগালোঁ ভাবি৷ তাৰ পাছত সিহঁতক হাত-মুখ ধুবলৈ পানী দি জলপান খাবলৈ ভিতৰলৈ মাতিলে৷ ৰুদায়ে ল’ৰাকেইটাৰ ফালে চাই ক’লে, “বোপাহঁত!আৰু সৰহ বেলি নাই,জলপান নহয়,মূৰ কটাৰহে ব্যৱস্থা৷ দুখীয়া মগনিয়াৰক কোনে সোধ-পোছ কৰে?আগৰ বুঢ়ালোকে কৈছিল বোলে কটাৰ আগেয়ে হে ৰজাঘৰত খুৱাই-বুৱাই লয়৷ পলাবৰো উপায় নাই৷ একেবাৰে টোলৰ ভিতৰত সুমাই লৈছে৷ ”যিহক,মৰণত শৰণ দি কোনোমতে সিহঁতে জলপান খালে৷ তাৰ পাছত কুঁৱৰীয়ে কৈ পঠালে যে গধূলি সিহঁতে ভাত এসাজ খাই ৰজাঘৰতে শুই থাকিব লাগিব৷ মাইহেঙত মান অনুসৰি ভাত বাঢ়ি থৈ ৰুদাই আৰু পুতেকহঁতক ৰাণীয়ে গা ধুবলৈ পঠিয়ালে৷ গা-ধুই পাতৰ ধূতি-কাপোৰ পিন্ধিবলৈ দিয়াত সিহঁতৰ গাত থৰজুগুতি নোহোৱা হ’ল৷ ৰান্ধনিঘৰ সোমাই মাইহেং আৰু ৰহা আসন দেখি সিহঁতৰ ধাতু এৰি গ’ল;তেতিয়া দিঠক নে সমাজিক থিৰ কৰিব নোৱাৰি সিহঁতে হোহোঁকা-পিছলা কৰিছিল৷ পোনতে ৰুদাইক বহিবলৈ দি মান অনুসাৰে ইকিটা ল’ৰাক বহুৱাই শেহৰ মাইহেঙত নোমলক ঘৰৰপৰা পিন্ধি অহা কাপোৰ পিন্ধাই বহুৱাই বঁটা আগত লৈ,তাই ঘৰত পিন্ধি থকা কাপোৰেৰে ওলালত ৰুদাইৰ মনত পৰি সি নোমলৰ ডিঙিত ধৰি হুক্ হুক্ কৰে কান্দিবলৈ ধৰিলে৷ ৰাতিটো থাকি পাছদিনা নোমলে মাক আৰু বৌৱেকহঁতক ল’ৰা-ছোৱালী মখাৰে সৈতে আনিবলৈ হাতী-দোলা মানুহ পঠালে৷ এইদৰে তেতিয়া সকলোটি এক পৰিয়াল হৈ মহা সুখে-সম্পদে থাকিবলৈ ধৰিলে৷ তেতিয়াহে ৰুদায়ে বোলে নোমল-সোণপাহীৰ কথা সঁচা,কোনে কাৰ জহত খায়,সকলোৱে আপোন বলতেহে খায়৷ *

    (এই সাধুটো শ্ৰীযুত বাচাৰাম খাউন্দে তেওঁৰ বুঢ়ীমাকৰ মুখে শুনিছিল৷ মৰণ কাললৈকে বুঢ়ীমাকৰ দাঁত আছিল৷ অইন কি তেওঁৰ গাৰ নোমবোৰো পকিছিল৷ তেওঁক গাৱৰ মানুহে পকী-মূৰী আই বুলিছিল৷ সেইবাবে তেওঁ থকা ঠাইডোখৰক আজিলৈকে পকামূৰা বোলে৷ )

*****

পেট-ভাতুৰ কথা

ককা৷ -“ আজি তোক মই সাধু নকওঁ বুলিছোঁ৷ ”

নাতি৷ -“কিয়?কিয় ককাদেউতা?”

ককা৷ -“তই সেই নাৰিকলৰ লাড়ুটো পাই অকলৈ টপ্‌কৰে মুখত সুমাই থলি,তোৰ ভনীয়েৰে অকমান খুজিছিল তই নিদিলি৷ এইটো কিবা ভাল কথা হ’ল নে? আপোন-পেটীয়া স্বভাৱ বৰ বেয়া৷ অলপ বস্তু পালেও তোৰ সৰু ভনীয়েৰক তাৰ ভাগ দি খাব পায়৷ ”

নাতি৷ -“আজিৰপৰা মই তেনে নকৰোঁ৷ আজি মোৰ দোষ হৈছে৷ ”

ককা৷ -“বেছ কথা;শুনি মই সন্তোষ পাইছোঁ৷ শুন তেন্তে সাধু কওঁ”-

কোনো এক দেশত এজন ৰজা আছিল৷ ৰজাজনৰ এটি ল’ৰা আছিল;আৰু তেওঁৰ মন্ত্ৰীজনৰো এটি ল’ৰা আছিল৷ সৰুকালৰেপৰা ৰজাৰ ল’ৰাৰ লগত মন্ত্ৰীৰ লৰাৰ বৰ মিল আছিল;আৰু দুয়োজনে সখি বন্ধাইছিল৷ তেওঁলোকৰ মাজত এনে বন্ধুভাৱ হৈছিল যে দুয়ো কেতিয়াও এৰাএৰি নহৈছিল৷ খোৱা-বোৱা আদি কামবিলাক দুয়োজনৰে একেলেগে চলিছিল৷ যেতিয়া তেওঁলোক ডাঙৰ হ’ল,লেখা-পঢ়া শিকি তেওঁলোকৰ বুদ্ধি চোকা হ’ল তেতিয়া দুয়োজনৰ মনত দেশ চাই ফুৰিবৰ ইচ্ছা জন্মিল৷ বাপেক-মাকে এই কথাৰ গম পালে তেওঁলোকৰ ইচ্ছা পূৰ্ণ নোহোৱাৰ ভয়ত দুয়োজনে মনে মনে বাপেক-মাকে বাতৰি নোপোৱাকৈ এদিনাখন ৰাতি পলাই গ’ল৷ ৰজাই আৰু মন্ত্ৰীয়ে পাছ দিনা পুতেকহঁতক দেখা নাপাই বৰকৈ বিচাৰ-খোচাৰ কৰিলে,কিন্তু কোনো ঠাইতে তেওঁলোকৰ বাতৰি নেপালে৷ শেষত ৰজা আৰু মন্ত্ৰী দুয়ো অসন্তোষ মনেৰে থাকিল৷ সিফালে দুয়োজন সখিয়েকে অনেক ঠাই ফুৰি ফুৰি এক ৰজাৰ নগৰত ওলালগৈ৷ সেইদিনা ৰাতি সেই ৰজাৰ ঘৰত থাকিবলৈ মন কৰি গধূলি সময়ত দুয়ো ৰজাৰ ঘৰ পালেগৈ৷ ৰজাঘৰৰ মানুহেও গধূলিৰ অতিথি দেখি তেওঁলোকক সোধ-পোছ কৰিলে৷ তেওঁলোকেও, “বহুত ঠাই ফুৰি আমাৰ ভাগৰ লাগিছে,আজি ৰাতিটো ইয়াতে পৰি থাকোঁ”বুলি ক’লে৷ ৰজাঘৰৰ মানুহে তেওঁলোকক তেতিয়াই বঢ়িয়াকৈ খোৱা-শোৱা আদিৰ দিহা কৰি দিলে৷ তেওঁলোকে মহা আনন্দেৰে খাই-বৈ ৰজাৰ ঘৰতে শুই থাকিল৷

ৰাতি দুয়োজনৰ টোপনি আহিল৷ কিছুমান সময়ৰ মূৰত ৰজাৰ ল’ৰাই সাৰ পালে৷ সাৰ পাই,সেইদিনা ৰজাৰ ঘৰত নিজৰ ঘৰৰ দৰে খাবলৈ শুবলৈ পাই ৰজাৰ ল’ৰাই মনৰ আনন্দত এটা ৰাগ দিলে৷ যদিও তেওঁলোক দুজনে সোনকালে খাই-বৈ শুই সাৰ পালে কিন্তু ৰজাঘৰৰ মানুহে সেই সময়ত খাই-বৈ উঠিছিল হে৷ ৰজাৰ পুতেকৰ ৰাগটো শুনি ৰজাঘৰীয়া সকলোৱে হৰ্ষ পালে;কাৰণ ৰজাৰ পুতেকে ইমান সুৰীয়াকৈ ৰাগ দিছিল যে,এনে শুৱলা সুৰীয়া ৰাগ তেওঁলোকে আৰু আগেয়ে কেতিয়াও শুনা নাছিল৷ ৰজাৰ এজনী গাভৰু ছোৱালী আছিল৷ ৰাগটিয়ে সেই ছোৱালীজনীৰ মনটো হে সৰহকৈ বিন্ধিলে৷ ছোৱালীজনী ৰাগ শুনি ইমান মোহিত হৈছিল যে,তেওঁ লাজকাজ এৰি,সেই ৰাগ দিয়া অতিথি ডেকাজনৰ লগত তেওঁক বিয়া দিব লাগিব বুলি মাকক ক’লে আৰু নিদিলে আত্মঘাতী হব বুলি ক’লে৷ মাকে জীয়েকৰ কথা শুনি অসন্তোষ মনেৰে বুজাবলৈ ধৰিলে,-“আই!তুমি ৰজাৰ জীয়াৰী হৈ অচিনাকি মানুহৰ লগত বিয়া সোমাব খোজা,ই বৰ বেজাৰৰ কথা৷ অতিথিৰ জাতি-কুলৰ ঠিক নাই,স্বভাৱ-চৰিত্ৰৰ বিষয়ে আমি একো নেজানো,এনে থলত যদি আমি তোমাক সেই আলহীলৈ বিয়া দিওঁ তেন্তে নো লোকে আমাক কি বুলিব?এতেকে তুমি তেনে কথা নকবা৷ ”কিন্তু জীয়েকে মাকৰ বুজনি নুশুনিলে৷ জীয়েকে ক’লে যে তেওঁক আলহীলৈ বিয়া নিদিলে তেওঁ প্ৰাণ এৰিব৷ মাকে জীয়েকৰ কথাত বিবুধি হৈ ৰজাৰ আগত সেই কথা ক’লেহি৷ ৰজায়ো মনত বেয়া পাই,জীয়েকক মতাই নি ক’ত বুজাবলৈ ধৰিলে,কিন্তু জীয়েকে সেই বুজনিও নমনাত পৰিল৷ অন্তত ৰজাই-ৰাণীয়ে একো উপায় নাপাই আলহীলৈকে জীয়েকক বিয়া দিবলৈ সন্মত হৈ জীয়েকক ক’লে, “আই অ’ যি থাকে কপালত,তোৰ কথামতে আলহীৰ লগতে তোক বিয়া দিম,আজি ৰাতি শুই থাকগৈ৷ ”এইবিলাক গোলমালৰ পিছত তিনিওজনাই নিজ নিজ ঠাইত শুলেগৈ,কিন্তু সেই ৰাতি এজনৰো টোপনি নাহিল৷ তিনিওজনাই এইবিলাক কথা ভাবি-চিন্তি থাকোতেই ৰাতি পুৱাল৷ ৰাতিপুৱা সকলো নিজ নিজ শোৱাপাটি এৰি উঠি আহিল৷ আলহীজোৰা ৰাতিপুৱা কোনোবা ফালে গুচি যায় বুলি সিহঁতক ৰাখিবৰ নিমিত্তে ৰজাইবান্দী এজনীক মাতি আনি ক’লে “আজি ৰাতি আমাৰ আলহী দুজনৰ কোনজনে ৰাগ দিছিল সেইজনক মাতি আন৷ ”ৰজাৰ আদেশ শুনি বান্দীজনী আলহী থকা ঘৰলৈ গ’ল৷ সিফালে মন্ত্ৰীৰ ল’ৰা শোৱাপাটী এৰি উঠি আহিছে,ৰজাৰ ল’ৰা উঠাই নাই৷ এনেতে বান্দীজনীয়ে মন্ত্ৰীৰ ল’ৰাক সুধিলে, “আজি ৰাতি কোনজনে ৰাগ দিছিলা?ৰজাই মোক তেওঁক নিবলৈ কৈছে,সোনকালে ওলোৱাঁ৷ ”মন্ত্ৰীৰ ল’ৰাই ভাবিলে,ৰজাই যদি ৰাগ দিয়া বাবে কিবা জগৰ ধৰিব খোজে,তেন্তে আজলা ৰজাৰ ল’ৰাই কিবা বেবেৰিবাং লগাই জগৰত হে পৰিব পাৰে,এতেকে পাৰোঁ যদি মই নিজৰ গাতে দায় লৈ কৈ-মেলি সাৰি আহোঁ;আৰু নোৱাৰোঁ যদি তেওঁৰ হকে ময়েই বিপদত পৰোঁ,তেঁৱেই ভালে-কুশলে থাকি ৰাজ্যলৈ উভতি যাওক৷ ইয়াকে ভাবি,ৰাগ দিয়া মানুহজন ময়ে বুলি গাত লৈ মন্ত্ৰীৰ ল’ৰা বান্দীজনীৰ লগত ৰজাৰ ঘৰৰ ভিতৰলৈ গ’ল৷ মন্ত্ৰীৰ ল’ৰাক ৰজাৰ আগত শোধাই দিয়া হ’লত ৰজাই তেওঁক সুধিলে, “আজি ৰাতি তুমি ৰাগ দিছিলা নে?”মন্ত্ৰীৰ ল’ৰাই উত্তৰ দিলে, “হয় স্বৰ্গদেও৷ ” উত্তৰ শুনি ৰজাই এডোখনৰ ভাল ঠাই দেখুৱাই ক’লে, “তুমি মোৰ দোচোৰা আদেশ নুশুনালৈকে এই ঠাইতে বহি থাকাঁ৷ ”মন্ত্ৰীৰ ল’ৰায়ো ঈশ্বৰক চিন্তি ৰজাই দেখুওৱা ঠাইখিনিতে বহি থাকিল৷

ইফালে ৰজাৰ ল’ৰাই টোপনিৰপৰা সাৰ পাই দেখে যে,তেওঁৰ সখিয়েক ওচৰত নাই৷ সখিয়েকক নেদেখি তেওঁ বিচূৰ্ত্তি হ’ল৷ নানাৰকম শোক,দুখ ভাবনাই তেওঁৰ মন খলক লগালে৷ ৰজাৰ ল’ৰাই ভাবিবলৈ ধৰিলে,আজি ইমান দিন সখিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিয়েই মহাসুক কটালোঁ;এতিয়া সখিয়ে মোক এনে বিপদত পেলাই নো মোক এৰি ক’লৈ গ’ল?আৰু মইনো এতিয়া অকলৈ ক’লৈ যাওঁ,ক’ত থাকোঁ?ঈশ্বৰেনো মোক বিপদত পেলাবলৈ হে এই বিদেশলৈ লৈ আহিছিল নে কি? এইবিলাক কথা ভাবি-চিন্তি তেওঁ ৰজাৰ ঘৰৰপৰা বাহিৰ ওলাল,আৰু গোটেই নগৰতে সখিয়েকক বিচাৰি ফুৰিবলৈ ধৰিলে৷ দিনৰ দিনটো ভাত-পানী এৰি ৰজাৰ ল’ৰাই সখিয়েকক বিচাৰি ক’তো নেপাই শেহত গধূলি বেলিকা সেই ৰজাৰ নগৰৰে এজন সাউদৰ ঘৰত ওলালগৈ৷ সাউদে গধূলি পৰত তেওঁক অহা দেখি ক’ৰপৰা আহিছে সুধিলে৷ ৰজাৰ ল’ৰাই “মই অকলশৰীয়া মানুহ,মোৰ ঘৰ-দুৱাৰৰ ঠিক নাই,য’তে পাও ত’তে থাকো”বুলি মিছাকৈয়ে চিনাকি দিলে৷ তেতিয়া সাউদে সুধিলে, “যদি তোমাৰ ঘৰ-দুৱাৰৰ ঠিক নাই,তেনেহলে ময়ে ৰাখোঁ,মোৰ ইয়াতে থাকা৷ ”ৰজাৰ ল’ৰায়ো “ৰাখিলে থাকিবও পাৰোঁ”বুলি ক’লে৷ তেতিয়া সাউদে ক’লে, “তুমি থাকোঁ বুলিছা হয় কিন্তু মই ভাল বন্দৱস্ত নকৰাকৈ মানুহ নাৰাখো৷ ”সাউদৰ কথা শুনি ৰজাৰ ল’ৰাই ক’লে, “বাৰুকি বন্দৱস্ত কৰে কৰক৷ ”সাউদে ক’লে, “মোৰ অন্য বন্দৱস্ত নাই,মাত্ৰ কোনো মানুহ মোৰ ঘৰত থাকো বুলি পিছত নথকা হ’লে মই তাৰ নাকে-কাণে লোৰ শলা মাৰি আমাৰ ৰজাঘৰৰ পোতাশালত তাক পেলাই থওঁ৷ যেয়ে ইয়ালৈ আগ বাঢ়িব পাৰে মই তাক হে ৰাখোঁ আৰু সেইটো গাত নললে মই তাক নাৰাখোঁ৷ ”ৰজাৰ ল’ৰায়ো আগ পাছ নুগুণি তাতে সন্মত হ’ল আৰু সেই দিনা খাই-বৈ ৰজাৰ ল’ৰা সেই সাউদৰ ঘৰতে থাকিল৷

ইফালে ৰজাই লৰালৰিকৈ বিয়াৰ কাৰবাৰৰ নিমিত্তে মানুহ লগাই দিলে৷ মন্ত্ৰীৰ ল’ৰাই জগৰৰ ভয়ত ঈশ্বৰক সুমৰি বহি আছে৷ গধূলি হ’লত নিয়মমতে ৰজাই জীয়েকক মন্ত্ৰীৰ ল’ৰাৰ লগত বিয়া দিলে আৰু জীয়েক-জোঁৱায়েক থাকিবলৈ ৰজাৰ ঘৰৰপৰা অলপ দূৰত এটি ঘৰ দিলে৷ তেওঁলোকেও তাতে থাকি সুখেৰে দিন কটাবলৈ ধৰিলে৷

ইফালে ৰাতিপুৱাতে সাউদে তেওঁৰ আন আন চাকৰবোৰৰ লগত ৰজাৰ ল’ৰাকো বন কৰিবলৈ পঠাই দিলে৷ ৰজাৰ ল’ৰাই সৰুৰেপৰা পৰৰ ওপৰত খাই-লৈ আছিল,তেওঁৰ সুখীয়া দেহা,কি বন কৰিব?আকৌ বন কৰিব নোৱাৰিলে সাউৰৰ গালি-শপনিও খাব লাগে৷ বন কৰিব নোৱাৰোঁ বুলিলেও সাউদে নেৰে৷ গতিকে তেওঁ নিৰুপায় অৱস্থাত পৰি কোনোমতে চাৰি দিনমান দুখে-কষ্টে কটালে৷ পিছত আৰু দেহেৰে নটা হ’লত এদিন গধূলি তেওঁ সাউদক ক’লে, “দেউতা মই আৰু আপোনাৰ ঘৰত থাকিব নোৱাৰোঁ,মোৰ আগৰপৰা বন কৰা অভ্যাস নাছিল৷ অনুগ্ৰহ কৰি মোক কালিৰপৰা বিদায় দিয়ক৷ ” এই কথা শুনি সাউদে খঙতে জ্বলি উঠি ক’লে, “মই আগেয়ে তোৰ আগত কৈছোঁ,যি মানুহে আগেয়ে মোৰ ঘৰত থাকোঁ বুলি শেহত নথকা হয়,মই তাৰ নাকে-কাণে লোৰ শলা মাৰি আমাৰ ৰজাৰ পোতাশালত থওঁ৷ এতিয়া তয়ো তাৰ ভাগ পাবি৷ ”ৰজাৰ ল’ৰাই ক’লে, “মোক দোছোৱা কৰি কাটিলেও মই আৰু বন কৰিব নোৱাৰোঁ৷ ”সাউদে ক’লে, “বাৰু তেন্তে!” এই বুলি সেই ৰাতিটো গ’লত,পাছদিনা ৰাতিপুৱা সাউদে ৰজাৰ ল’ৰাক লগত লৈ ৰজাৰ ঘৰলৈ গ’ল;আদি-অন্ত সকলোখিনি কৈ দিয়াত সিহঁতৰ বন্দৱস্ত মতে ৰজাই ৰজাৰ ল’ৰাৰ নাকে-কাণে লোৰ শলা মৰাই পোতাশালত থৈ দিয়ালে৷ সাউদ ঘৰলৈ গুচি আহিল৷ ৰজাৰ ল’ৰাই অসহ্য যন্ত্ৰণা ভোগ কৰি দিন কটাবলৈ ধৰিলে৷ কেইদিনমানৰ মূৰত এদিন ৰজাৰ ল’ৰাই ৰাতি শুই নিজৰ সুখ-দুখৰ কথাবিলাক মনত ভাবি থাকোঁতে,তেওঁৰ মনত এটা কিবা ভাব ওলাই আকৌ পূৰ্ব্বৰ নিচিনা সুললিত মাতেৰে ৰাগ দিলে৷ সেই ৰাগটি আকৌ ৰজাৰ জীয়েকৰ কাণত পৰিলগৈ৷ ৰজাৰ জীয়েকে এই ৰাগ শুনি মনে মনে ভাবিবলৈ ধৰিলে, “মোৰ কি দুৰ্কপাল!মই যি ৰাগত মোহ গৈ পিতৃ-মাতৃৰ বিৰোধী হৈ আলহীৰ লগত বিয়া সোমালোঁ এতিয়া দেখোঁ সেই ৰাগটো আকৌ পোতাশালৰ ফালে হে শুনিবলৈ পাওঁ৷ ঈশ্বৰে নো মোক কি ছল কৰিলে!” এইবিলাক কথা ভাবি-চিন্তি তেওঁ একো ঠিক কৰিব নোৱাৰি শেহত ইয়াৰ ভালকৈ ওৰ লবৰ নিমিত্তে তেওঁৰ গিৰিয়েকক সুধিলে-“আপোনাৰ লগত যে পিতাই মোক বিয়া দিলে মই ইয়াৰ কাৰণ একো বুজিব নোৱাৰিলোঁ৷ আপুনি দেখোঁ আমাৰ অচিনাকি মানুহ;পিছে পিতাই বা মোক আপোনাৰে সতে কিয় বিয়া দিলে,আপুনিয়েই বা মোক কেনেকৈ বিয়া কৰিবলৈ পালে,মোৰ আগত এই কথাৰ আঁতি-গুৰি আজি ভাঙি কওকচোন?”

তেতিয়া মন্ত্ৰীৰ ল’ৰাই ক’লে, “যিদিনাখন ৰাতি আমি তোমালোকৰ ঘৰত আলহী হৈ আছিলোঁ,সেইদিনা ৰাতি মই এটা ৰাগ দিছিলোঁ৷ ৰাতিপুৱা উঠি দেখোঁ তোমালোকৰ বান্দী এজনীয়ে,ৰাতি ৰাগ দিয়া মানুহজন বিচাৰি আহিছে৷ মই তাইৰ আগত সৈ কঢ়াত মোক তাই নি ৰজাৰ আগত ভেঁটাই দিলে৷ তাৰ পিছত ৰজাই তোমাক মোৰ লগত বিয়া দিলে৷ মই এইখিনিকে মাথোন জানো৷ ”

তেতিয়া ৰজাৰ জীয়েকে ক’লে, “তেনেহলে তুমি মোক ছল কৰি হে বিয়া ক’ৰালা!”মন্ত্ৰীৰ ল’ৰাই সুধিলে, “মই তোমাক কি ছল কৰিলোঁ?”ৰজাৰ জীয়েকে ক’লে, “আমি সেইদিনা যিজন মানুহৰ ৰাগ শুনিছিলোঁ,সেই মানুহজনৰ ৰাগ দেখোন আজি আকৌ পোতাশালৰ ফালে হে শুনিবলৈ পালোঁ৷ সিদিনাখনৰ ৰাগৰে সৈতে দেখোন আপোনাৰ মাত নিমিলে?”

মন্ত্ৰীৰ ল’ৰাই কোনো ৰকমে ৰজাৰ জীয়েকৰ কথাত সাৰিব নোৱাৰি শেহত সকলো কথা সৈ কাঢ়ি তেওঁক ভাঙি ক’লে৷ সেই কথা শুনি ৰজাৰ জীয়েকৰ মনত বৰ অসন্তোষ লাগিল৷ মন্ত্ৰীৰ ল’ৰাই ৰজাৰ জীয়েকৰ অসন্তোষ দেখি তেওঁক অসন্তোষ কৰিবলৈ হাক দিলে আৰু তেওঁৰ সকলো দুখ-বেজাৰ গুচাব বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰিলে৷

পাছদিনা ৰাতি পুৱালত মন্ত্ৰীৰ ল’ৰাই শোৱাপাটীৰপৰা হাত-মুখ ধুই,পোতাশালত ৰাগ দিয়া মানুহজন নো তেওঁৰ সখিয়েক হয় নে নহয় চাবলৈ গ’ল৷ গৈ দেখে যে সেইজন তেওঁৰ সখিয়েকজনেই হয়৷ মন্ত্ৰীৰ পুতেকে তাৰপৰা উভতি আহি বাহিৰে বাহিৰে শহুৰেকৰ ওচৰলৈ গ’ল আৰু শহুৰেকক নমস্কাৰ কৰি তেওঁক এটা লগুৱা লাগে বুলি ক’লে৷ ৰজাই জোঁৱায়েকৰ কথা শুনি, “কোনটো মানুহ তোমাক লাগে নিয়া”বুলি কোৱাত মন্ত্ৰীৰ ল’ৰাই “এটা পোতাশালৰ বন্দী হে মোক লাগে”বুলি ক’লে৷ তেতিয়া ৰজাই পোতাশালৰ গৰাকীজনক মতাই আনি জোঁৱায়েকক লগত দি ক’লে, “এওঁ যিজন বন্দী আনিব খোজে সেইজনকে মোকোলাই দিবা৷ ”ৰজাৰ আদেশমতে পোতাশাললৈ গৈ মন্ত্ৰীৰ ল’ৰাই সখিয়েকক পোতাশালৰপৰা মোকলাই ঘৰলৈ লৈ আহিল৷

ঘৰ পাই ৰজাৰ ল’ৰাৰ মুখৰপৰা তেওঁলোকে তেওঁৰ দুখৰ কথা শুনি তিনিওজনে কান্দিবলৈ ধৰিলে৷ তাৰ পিছত তেওঁলোকৰ কথা-বতৰা শেষ কৰি ৰজাৰ জীয়েকে ভাত-পানীৰ দিহা কৰিলে,আৰু তিনিওজনে খাই-বৈ উঠিল৷

এতিয়া মন্ত্ৰীৰ ল’ৰাই ৰজাৰ পুতেকৰ লগত ৰজাৰ জীয়েকৰ তিৰী-মুনিহৰ সম্বন্ধ লগাই দি সখিয়েকৰ শত্ৰু সাউদক এশিকা দি সখিয়েকৰ প্ৰতিশোধ লবলৈ তেওঁলোকৰ ওচৰত বিদায় লৈ ওলাই গ’ল৷

যিজন সাউদে ৰজাৰ ল’ৰাক দুৰ্গতি কৰি পোতাশালত থৈছিল সেই সাউদৰ ঘৰতে মন্ত্ৰীৰ ল’ৰাও গধূলি বেলিকা ওলালগৈ৷ সাউদে তেওঁক দেখা পাই অহাৰ কাৰণ সুধিলে৷ মন্ত্ৰীৰ লৰায়ো “ফুৰি ফুৰি গধূলি হোৱাত আলহী চাপিলোঁ”বুলি ক’লে৷ তাৰ পিছত সাউদে তেওঁৰ আঁতিগুৰি সোধাত,চতুৰ মন্ত্ৰীৰ ল’ৰাই লাহেকৈ ক’লে, “সৰু কালতে মোৰ আই-বোপাই মৰিল৷ যেতিয়া মোৰ আই মৰে,তেতিয়া মই পিয়াহ-খোৱা৷ মোৰ আই মৰাত মোক ডাঙৰ কৰিবলৈ কোনো নোহোৱাত আমাৰ গাঁৱৰ এঘৰ মানুহে মোক প্ৰতিপাল কৰিবলৈ নিছিল৷ মই পিয়াহ-খোৱা,তেওঁলোকে মোক ক’ৰপৰা পিয়াহ দিব?পিয়াহৰ সলনি তেওঁলোকে মোক ভাতকে দবলৈ ধৰিলে৷ তাতে মোৰ দুদ-মৰকীয়া লাগি মই ভাত সৰহকৈ খাবলৈ ধৰাত মোৰ পেটটো টেকেলিৰ দৰে ওলাল৷ সেইদেখি মানুহে মোক পেট-ভাতু বুলি মাতিবলৈ ধৰিলে৷ আজি পৰ্য্যন্ত মোৰ সেই নামেই থাকিল৷ মই এতিয়া ডাঙৰ হোৱাত মোক প্ৰতিপাল কৰা মানুহঘৰে সৈতে মোৰ দন্দ-হাই লাগিবলৈ ধৰিলে৷ তাতে তেওঁলোকে আমনি পাই মোক মাৰি-কিলাই খেদি দিলে৷ ময়ো মনৰ বেজাৰত দেশ চাওঁ বুলি গুচি আহিলোঁ৷ আজি আপোনাৰ ইয়াতে ঈশ্বৰে ঠেকালে৷ মই এইদৰে ফুৰি থাকিম বুলিয়েই মনত ভাবিছোঁ,আৰু সুবিধা পালে কোনোবাই ৰাখিলে থাকিবও পাৰোঁ৷ ”

থকাৰ কথা শুনি সাউদে মাত লগালে, “বোপাই,থাক যদি ময়ে ৰাখিব পাৰোঁ৷ ”পেট-ভাতুৱে উত্তৰ দিলে, “ভাল;য’তে ত’তে চুচৰি-বাগৰি ফুৰাতকৈ একেঘৰতে থাকিব পাৰিলে ময়ো বৰ্ত্তো৷ ”সাউদে ক’লে, “বোপাই,থাকোঁ বুলি কৈছ হয়,কিন্তু এটা কথা,-যি মানুহে আগেয়ে মোৰ ইয়াত থাকোঁ বুলি শেহত নথকা হয়,মই তাৰ নাকে-কাণে লোৰ শলা মাৰি আমাৰ ৰজাঘৰৰ পোতাশালত থওঁ৷ ”পেট-ভাতুৱে ক’লে, “মোৰ তেনে এটা দস্তুৰ আছে;অৰ্থাৎ যি মানুহে মোক ৰাখোঁ বুলি শেহত নৰখা হয়,তেওঁকো নাকে কাণে লোৰ শলা মাৰি যেন ৰজাৰ পোতাশালতে থব পাৰোঁ তেনেকুৱা এটা বন্দৱস্ত লগাই হে থাকোঁ৷ ” এইদৰে কোৱামেলা কৰি সেই ৰাতিয়েই দুয়ো বন্দৱস্ত কৰি ৰখা আৰু থকাৰ ঠিক কৰিলে৷

পাছদিনা ৰাতিপুৱা সকলো মানুহ উঠিল৷ সাউদে আন আন চাকৰৰ লগত পেট-ভাতুকো বন কৰাবলৈ লৈ গ’ল৷ পেট-ভাতুৱে ইমান উৎসাহেৰে বন কৰিবলৈ ধৰিলে যে,সাউদৰ আন চাকৰবিলাকে তাক কোনো বনতে বলে নোৱাৰা হ’ল৷ আন চাকৰবিলাকক গৰাকীয়ে বন পাচিলে হে কৰে,কিন্তু পেট-ভাতুৰ হ’লে সেইটো নহয়,গৰাকীয়ে নাপাচিলেও সি নিজৰ দিহামতে কামবোৰ কৰিবলৈ ধৰিলে৷ তাৰ বন দেখি সাউদৰ মনত বৰ ৰং লাগিল৷ শেহত সাউদে তাক আন চাকৰবিলাকৰ ওপৰত মুখিয়াল পাতি দিলে৷ পেট-ভাতুৱে আৰু দুগুণ উছাহেৰে কাম কৰিবলৈ ধৰিলে৷ সি চাকৰহঁত যে থান-থিতি নিদিলেই নিজেও বন কৰাত আগতকৈও বেছিকৈ কোবাল হ’ল৷ তাৰ বন আৰু উছাহ দেখি সাউদৰ পেট-ভাতু হে পেট-ভাতু হ’ল৷ গোটেইখন ঘৰকে সাউদে পেট-ভাতুক সঁপি দিলে৷ সাউদে নিজে কিবা কৰিব লাগিলেও পেট-ভাতুক নোসোধাকৈ নকৰাত পৰিল৷ আন কি পেট-ভাতুৱে সাউদৰ ঘৈণীয়েকক ভাত ৰান্ধিবলৈ শিকাবও লগাত পৰিল৷ যিদিনা ভাত ৰান্ধোতে পেট-ভাতু নাথাকে সেইদিনা সাউদৰ ভাত-আঞ্জাৰ জুতিয়েই নালাগে৷

এইদৰে কেইদিনমান আছে,এদিন সাউদে পেট-ভাতুক ওচৰলৈ মাতি নি ক’লে, “বোপা,মই কাইলৈ বেপাৰলৈ যাম;তুমি ঘৰখন ভালকৈ চাবা৷ বিশেষকৈ বাৰীখন চিকুণাই ৰাখিবা,যেন তাত ফু মাৰি ভাত খাব পৰা হয়৷ মই ঘূৰি আহি,কোৱা কথাৰ লৰচৰ দেখিব নালাগে৷ ”পেট-ভাতুৱে সাউদৰ কথা শুনি “ভাল দেউতা”বুলি শলাগি থলে৷

পাছদিনা ৰাতি পুৱালত সাউদ নাৱত উঠি বেপাৰলৈ গ’ল৷ ইফালে পেট-ভাতুৱে বাৰী চিকুণুৱা কামত ধুমধাম লগালে৷ চকাৰ লগাই দি বাৰীত যি শইচ-সাৰ আছিল সকলোবোৰ কটাই নৈত উটাই দিবলৈ ধৰিলে৷ ঘৰৰ মানুহে সেইবাবে তাক কিবা ক’লে সি হে আকৌ সিহঁতক ডাবি দি উঠে৷ পেট-ভাতু আগৰপৰাই সাউদৰ বিশ্বাসী চাকৰ,কিজানি সাউদে তাক সেইদৰেই কৰাবলৈ কৈ গৈছে,এইবুলি ঘৰৰ আন মানুহেও তাক হাক দিবলৈ সাহ কৰিব নোৱাৰে৷ সিফালে পেট-ভাতুৱে বাৰীত যি জাবৰ-জোঠৰ আছিল সেইবিলাক আঁতৰ কৰাই মছাই-সৰাই একেবাৰে সাউদে কোৱাতকৈও ওপৰ কৰি ফু-মাৰি ভাত খাব পৰা কৰি থলে৷

এনেতে সিফালৰপৰা সাউদো বেপাৰ কৰি উভতি আহিল৷ আহোঁতে,নৈত উটাই দিয়া আম কঠা আদিৰ গছবিলাক সাউদে নৈত জাজী হৈ থকা লগ পাবলৈ ধৰিলে৷ সেইবিলাক দেখি সাউদৰ মনত এটা অসন্তোষৰ ভাব আহি সোমাল৷ তেওঁ ভাবিলে,মই আহোঁতে বাৰীখন চিকুণাই থবৰ নিমিত্তে পেট-ভাতুৰ আগত কৈ আহিছিলোঁ;কিজানি সিয়ে মোৰ মনৰ ভাৱ নুবুজি অন্য ৰকম কাম কৰিলে?ইত্যাদি ভাবি-চিন্তি আহোঁতে সাউদে নিজৰ ঘাট পালেহি৷ ঘাট পায়েই সাউদে নাৱৰপৰা নামি অইন ফালে চকু নিদিয়াকৈয়ে বাৰীৰ ফালে লৰ ধৰিলে৷ বাৰী পাই তেওঁ দেখিলে যে পেট-ভাতুৱে মানুহ লগাই বাৰীখন মছাব সৰাবই লাগিছে৷ সাউদে দেখিয়েই মূৰে-কপালে হাত দি বহিল৷ বহুত পৰ সাউদে তলমূৰ কৰি থাকি পেট-ভাতুক সুধিলে, “হেৰ!তই দেখোন একেবাৰে মোৰ সৰ্ব্বনাশ কৰিলি অ’?”পেট-ভাতুৱে উত্তৰ দিলে, “দেউতা,বন্দীয়ে আপুনি কোৱাৰ ওপৰ হবলৈহে প্ৰাণপণে যত্ন কৰিছোঁ৷ ”সাউদে আৰু একো উত্তৰ নিদি ঘৰলৈ আহি মনৰ বেজাৰত কাকো নমতা-নোবোলাকৈ শোৱাপাটীত পৰি থাকিল৷ পাছদিনা ৰাতিপুৱা তাৰ তলৰ বনুৱাবিলাকক ভাগে ভাগে বনলৈ পাচি দিলে৷ নিজে ঘৰত থাকি সাউদৰ ঘৈণীয়েকক ক’লে, “আই,দেউতা অনেক দিনৰ মূৰত আহি ঘৰ পাইছেহি৷ কালি গধূলি কিবা গা-মূৰৰ অসুখতে নে কি,দেখোন ভাত খোৱাও দেখা নাপালোঁ৷ এতিয়া আজি নো দেউতাক কিহেৰে ভাত খুৱাব খুজিছে বা?এই খাহীটোকে মাৰোঁ৷ ” এই বুলি কৈ সি উত্তৰলৈ বাট নেচাই খাহীটো একে কোবেই মাৰি পেলালে৷ সাউদে ইয়াতো তাক একো বুলিবলৈ বাট বিচাৰি নেপালে৷ তাৰ পাছত পেট-ভাতুৱেও,সাউদলৈ ৰন্ধা ভাত-আঞ্জাৰ জুতি দেখুৱাবলৈ ৰান্ধনীৰ পাছে পাছে ধুম-ধুপালকৈ লৰিবলৈ ধৰিলে৷

সাউদনীয়ে পেট-ভাতুৰ দিহামতে ভাত-আঞ্জা ৰান্ধি শেষ কৰিলে৷ তাৰ পিছত সি সাউদনীয়ক মঙহ ভাজিবলৈ চৰুত তেল বহাবলৈ দিলে আৰু চৰুত তেল বহোৱাৰ পিছত,সোনকালে তেল পকি উঠিবলৈ চৰুৰ তলত ডাঙৰকৈ জুই দিবলৈ ক’লে৷ সাউদনীয়ে পেট-ভাতুৰ কথামতে কাম কৰিলে৷ যেতিয়া পেট-ভাতুৰ কথামতে কাম কৰিলে৷ যেতিয়া তেল পকি জুই উঠিব লগীয়া হ’ল,সাউদনীয়ে সুধিলে, “পেট-ভাতু,এতিয়া মঙহ বহাই দিওঁ?”পেট-ভাতুৱে ক’লে, “ৰ’বা আই ৰ’বা,তেল ভালকৈ পকা নাই৷ ” এইদৰে দুয়ো চাই আছে৷ পেট-ভাতুৱে যেতিয়া দেখিলে জুই নুঠিবৰ আৰু কোনো কাৰণ নাই,তেতিয়া সাউদনীক ক’লে, “আই এতিয়া মঙহ বহাই দিয়া৷ ”তাৰ কথামতে সাউদনীয়ে মঙহ বহাই দিয়াত ভমক্ কৰি জুই উঠি ৰান্ধনি-ঘৰৰ চালত লাগিলগৈ৷ ৰান্ধনী ওলাই লৰ মাৰিলে৷ এক মুহূৰ্ত্তৰ ভিতৰতে জুইয়ে এটাইবোৰ ঘৰ আগুৰি পেলালে৷ সাউদৰ আৰু তেওঁৰ ঘৰৰ মানুহবিলাকৰ চিঞৰ-বাখৰ লাগি পৰিল৷ মানুহবিলাকৰ কোনোৱে জুই নুমাবলৈ চেষ্টা কৰিবলৈ ধৰিলে,কোনোৱে বা বস্তুবেহানি উলিৱাত লাগিল৷ সাউদ বেবুৱা লাগি ইফালে সিফালে লৰি ফুৰিবলৈ ধৰিলে৷ সাউদৰ এটা পাঁচ বছৰীয়া ল’ৰা আছিল৷ ল’ৰাটিয়ে এই কাণ্ড দেখি ভয়তে কান্দি কান্দি বাপেকৰ পাছে পাছে লৰি ফুৰিবলৈ ধৰিলে৷ সাউদে মনৰ বেজাৰত ক’লে, “এই নষ্ট যোৱাৰ নো আজি কি হ’ল?ই কিয় এনেকৈ মোৰ পাছে পাছে লৰি ফুৰিছে?ইয়াক নো কোনেও কোবাই মাৰিব নোৱাৰে নে?”সাউদৰ কথা শুনি পেট-ভাতুৱে টপৰ্ ক’ৰে মাত লগালে, “মই হেন বন্দী থাকোঁতে দেউতাৰ এনে দুখ লাগিব নে৷ মই তেনেহলে কেলেই বা দেউতাৰ ঘৰত আছোঁ৷ ” এই বুলিয়েই সি টাঙোন এডা আনি ল’ৰাটো কোবাই মাৰিলে৷ পেট-ভাতুৱে এইদৰে সাউদৰ কৰিবলগীয়া সকলোখিনি কৰিলে৷ পেট-ভাতুক আৰু ৰখা হ’লে আগলৈকো সি এনেকুৱা অনিষ্ট হে কৰি থাকিব,এই বুলি ভাবি সাউদে পেট-ভাতুক বিদায় দিলে৷

পেট-ভাতুৱে তেওঁলোকৰ বন্দৱস্তমতে ৰজাৰ আগত গোচৰ দিলেগৈ৷ ৰজাই সাউদক ধৰাই নি সোধাত সাউদে পেট-ভাতুৰ অত্যাচাৰৰ কথাবিলাক বৰ্ণাই ৰজাৰ আগত ক’লে৷ পেট-ভাতুৱে ক’লে, “স্বৰ্গদেউ,তেওঁৰ কোৱা কথাৰ বাহিৰে চুলি এডালৰ ইফাল-সিফাল মই কৰা নাই৷ তেওঁ বেপাৰলৈ যাওঁতে মোক বাৰীখন ফু-মাৰি ভাত খাব পৰা কৰি থব দিছিল;ময়ো তাকে কৰিছোঁ৷ ঘৈণীয়েকক মই ভাত ৰান্ধিবলৈ শিকাব লাগে;আঞ্জাত লোণ খাৰ দিবলৈ দেখুৱাবলৈ গৈছিলোঁ৷ ঘৈণীয়েকে তেল মাৰোঁতে ঘৰত জুই লগাই দিলে,মই কি কৰিম?তেওঁ তেওঁৰ ল’ৰাটো মাৰিবলৈ কোনো নাই বুলি দুখ কৰাত,চাকৰ থাকোঁতে গৰাকীৰ এনে দুখ হোৱা দেখি মই বেয়া পাই ল’ৰাটি মাৰি দিলোঁ৷ স্বৰ্গদেৱে এতিয়া বিবেচনা কৰি চাই দোষীক দণ্ড কৰক” এই বুলি পেট-ভাতুৱে ক’লে৷ ৰজাই বিচাৰ কৰি চাই পেট-ভাতুক নিৰ্দ্দোষী পালে৷ কবুলত হৰা দোষত ৰজাই সাউদৰ নাকে-কাণে লোৰ শলা মৰাই সাউদক পোতাশালত থবলৈ আদেশ দিলে৷

তেতিয়া মন্ত্ৰীৰ ল’ৰাই আনন্দ মনেৰে সখিয়েকৰ ঘৰলৈ আহি সকলো কথা সখিয়েকৰ আগত ক’লে৷ সাউদৰ অৱস্থাৰ কথা শুনি সখিয়েকৰ আৰু ঘৈণীয়েকৰ আনন্দৰ সীমান নাইকিয়াত পৰিল৷ এতিয়া তিনিওজনে গৈ ৰজাৰ ওচৰত নিজ নিজ চিনাকি দিলে,আৰু নিজ ৰাজ্যলৈ যাবৰ নিমিত্তে অনুমতি প্ৰাৰ্থনা কৰিলে৷

ৰজাই সকলো কথা জানিবলৈ পাই সন্তোষ পালে৷ তাৰ পিছত ৰাণী আৰু প্ৰজাবিলাকে এই শুভ বাতৰি পাই ৰঙত তোলপাৰ লগাই দিলে৷ ৰজাই আৰু ৰাণীয়ে জোঁৱায়েকক খুৱাই বুৱাই অনেক ঐশ্বৰ্য্য-বিভূতি দি পঠিয়াই দিলে৷ তেওঁলোকেও আনন্দ মনেৰে নিজ ৰাজ্যলৈ গুচি আহিল৷

*****

শিয়াল পগলা

ককা৷ -“মই দেখিছোঁ তই আৰু এটা বেয়া কাম কৰিবলৈ শিকিছ”

নাতি৷ -“কি ককাদেউতা?”

ককা৷ -“তই কথা বঢ়াই কবলৈ শিকিছ৷ তই অলপ জাৰকে বৰ জাৰ,অলপ দুখকে বৰ দুখ,অলপ টান পোৱাকে বৰকৈ টান পোৱা বুলিবলৈ সহজ৷ কৰিছে তেনে কৰিব নাপায়৷ ঠিক কথাটো হে কব পায়৷ কথা বঢ়াই কওঁতে কওঁতে শেহত গৈ মিছাত পৰেগৈ৷ কবলগীয়া কথাটো ভাব-চিন্তি জুখি হে কব পায়৷ ”

নাতি৷ -“আজিৰপৰা তেনেকৈ কম ককাদেউতা;বঢ়াই নকওঁ৷ ”

ককা৷ -“তেন্তে আজিৰ সাধুটো শুন,”-

একালত বিক্ৰমাদিত্য নামে এজন ৰজা আছিল৷ তেওঁৰ পুতেকে ভোজ ৰজাৰ জীয়েকক বিয়া কৰিছিল৷ বিক্ৰমাদিত্য ৰজাৰ মৰণ হেনো গঙ্গাৰ তীৰত আছিল৷ সেইদেখি বিক্ৰমাদিত্যৰ মৰণৰ সময় হ’লত তেওঁক গঙ্গাতীৰলৈ অনা হ’ল৷ কিন্তু গঙ্গাযাত্ৰা কৰি তেওঁক গঙ্গাৰ তীৰতে থোৱা হৈছিল,কোনোমতেই তেওঁৰ জীৱ নাযায়৷ লগত পুতেক আৰু বোৱাৰীয়েক দুয়ো আছিল৷ তিন দিনৰ মূৰত বিক্ৰমাদিত্যিই অলপ জ্ঞান পাই পুতেকক ওচৰলৈ মাতি আনি ক’লে, “বোপাই,মোৰ সোণৰ ধোঁৱাখোৱাটোত ধপাত এহোপা খাবৰ মন গৈছে,দেছোন৷ ”তালৈ ধোঁৱাখোৱাটো লৈ যোৱা হোৱা নাছিল;সেইদেখি পুতেকে ঘৈণীয়েকক শহুৰেকৰ ওচৰত থৈ লৰি ধোঁৱাখোৱাটো আনিবলৈ গ’ল৷ এনেতে বুঢ়া ৰজাৰ অন্তিমকাল উপস্থিত হ’ল৷ ৰজাই তেওঁৰ মৰণ মূৰশিতানত জানি পুতেকক মাত লগালে-“বোপাই অ’৷ ওচৰ চাপি আহ,শুন৷ ”বোৱাৰীয়েকেই “কি কৈছে,কওক”বুলি ক’লত ৰজাই পুতেকে উত্তৰ দিছে বুলি ভাবি ক’লে, “মোৰ এতিয়া প্ৰাণ যাব৷ এতেকে তোক কথা এটা কওঁ শুন,-মোৰ শোৱা পালেঙৰ তলত এক লাখ ৰূপ পোতা আছে;তুলসীৰ তলত এক লাখ,আৰু গা-ধোৱা শিলছটাৰ তলত এক লাখ,মুঠতে এই তিনি লাখ টকা আছে৷ তই গা-পা ধুই মোৰ তুলসীৰ মালাধাৰ হাতত লৈ ‘মোৰ পিতৃৰ ৰূপবান ক’ত কি আছ ওলাই পৰ’বুলিলেই এটাইবোৰ ওলাই পৰিব৷ সেই ৰূপ-বানেৰেই তই সুখেৰে ৰাজ্য পালন কৰি খাই-বৈ থাকিব পাৰবি৷ ”বোৱাৰীয়েকে “ভাল দেউতা”বুলি শলাগিলত বিক্ৰমাদিত্যৰ ভেলটোৰ পৰা জীৱটো ওলাই গ’ল;পুতেকে ধোঁৱাখোৱাটো লৈ বেগাবেগিকৈ আহিও বাপেকক নেপালেহি৷ বাপেকৰ মৰা-শটোৰ ওচৰত ঘৈণীয়েকক দেখি তেওঁ সুধিলে-“দেউতাই মৰিবৰ সময়ত কিবা কৈছিল নে?”ঘৈণীয়েকে “একো কোৱা নাই”বুলি গিৰিয়েকক ফাঁকি দিলে৷

ইয়াৰ পিছত পিতাকৰ কাঠসংস্কাৰ কৰি ৰজাৰ পুতেক,ঘৈণীয়েকেৰে সৈতে ঘৰলৈ গ’ল৷ ঘৰত কিছুদিন থকাৰ পিছত তেওঁলোকৰ খাবলৈ ভাত,পিন্ধিবলৈ কাপোৰ নাইকিয়া হৈ বৰ দুৰৱস্থা হ’ল৷ মাকে দিনটো মাগি খুজি কোনোমতে দুকঠিমান চাউল গোটাই আনে;তাৰ একঠি মাক পুতেক দুয়ো খায়,আৰু একঠি অকলৈ বোৱাৰীয়েকক দিয়ে;কাৰণ লোকৰ জীয়ৰী,তাই খোৱাত দুখ পালে আজি ধৰিয়েই যদি গুচি যায়,তেন্তে কোনে নো তাইক কি কৰে?

এইদৰে তেওঁলোকে দুখে-কষ্টে কিছুদিন চলিছে,এনেতে একদিনা-প্ৰতি ভোজ ৰজাই তেওঁৰ ঘৰত ভোজ পাতিজ্ঞাতি-কুটুম,অঙহি-বঙহি সকলোকে ভোজ খাবলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰিলে৷ জীয়েকক ৰজাই ভোজ-ৰান্ধনী পাতি মতাই পঠিয়ালে৷ যি দিনা বাপেকৰ ঘৰৰপৰা জীয়েকক লৈ যাবলৈ মানুহ আহিছিল,সেই দিনা বিক্ৰমাদিত্য ৰজাৰ পুতেক কৰবালৈ ওলাই গৈছিল,ঘৰত নাছিল;সেইদেখি ঘৈণীয়েকে গিৰিয়েকক লগ নাপাই শাহুৱেকৰ আগতে কৈ গ’ল-“আই,দহোকৰি,বব লাগে,মোৰে শপত আপোনাৰ পুতেকক মোৰ বোপাইৰ ঘৰলৈ পঠিয়াই দিব;আৰু ভোজৰ ৰভাৰ মাজত খুটাটোতে বহিবলৈ কব৷ ”শাহুৱেকে “বাৰু ক’ম” বুলি শলাগি থাকিল৷ পুতেক আহিলত মাকে ক’লে, “বোপাই,শহুৰেকৰ ঘৰত আজি বৰ ভোজ পাতিছে৷ ঘৈণীয়েৰক ৰান্ধনী পাতি মাতি নিছে;আৰু তোক নিমন্ত্ৰণ কৰি গৈছে৷ আৰু ঘৈণীয়েৰে বৰ-শপত দি গৈছে,যা বোপাই,গৈ আহ,নহলে শহুৰেৰে বেয়া পাব৷ ঘৈণীয়েৰে তোক ৰভাৰ মাজৰ খুটাটোৰ ওচৰতে বহিবলৈ কৈ গৈছে;নহলে বহুত মানুহৰ মাজত তাই তোক চিনি নেপাব পাৰে৷ ”পুতেকে ক’লে, “আই,এতিয়া গধূলি হ’লহি,কি নো যাম,নেযাওঁৱেই দে৷ তাতে আকৌ আমি হৈছোঁ দুখীয়া মানুহ,কোনে নো আমাক সুধিব পুছিব?নেযাওঁৱেই দে৷ ”মাকে ক’লে “নহয় বোপাই শহুৰেৰে মাতিছে যেতিয়া যাবই লাগিব,নগ’লে তেওঁ বৰ বেজাৰ পাব৷ যা মোৰ বোপাই যা৷ ”মাকে এইদৰে ক’লত বিক্ৰমাদিত্যৰ পুতেক ভোজলৈ গ’ল৷

এন্ধাৰ ৰাতি খপিয়াই-জপিয়াই কোনোমতে গৈ বিক্ৰমাদিত্যৰ পুতেক শহুৰেকৰ ঘৰ পালেগৈ৷ ভোজৰ ৰভাৰ কেউফালে প্ৰহৰী আৰু দুৱাৰত দুৱৰী আছিল৷ বাহিৰৰ বেৰ এৰিও ৰভাৰ ভিতৰত আৰু এখন বেৰ আৰু দুৱাৰ আছিল,তাতো প্ৰহৰী আৰু দুৱাৰত দুৱৰী আছিল৷ তেওঁ গৈয়েই প্ৰথমটো দুৱৰীক ক’লে, “দুৱৰী,দুৱাৰ এৰি দে৷ ”দুৱৰীয়ে উত্তৰ দিলে, “ৰজাৰ হুকুম নহলে দুৱাৰ এৰি দিব নোৱাৰোঁ৷ ”বিক্ৰমাদিত্যৰ পুতেকে ক’লে, “দে বোপাই দে দুৱাৰ এৰি,সাত-সজীয়া লঘোণত মোৰ প্ৰাণ যায়৷ ” এই বুলি ভালেখিনি খট্‌বান্ধ কৰাৰ পিছতহে দুৱৰীয়ে তেওঁক দুৱাৰ এৰি দিলে৷ তাৰ পিছত তেওঁ গৈ দ্বিতীয় দুৱৰীক পাই ক’লে, “দুৱৰী,দুৱাৰ এৰি দে৷ ”সিও আগৰটোৰ দৰে অনেক খট্‌বান্ধ কৰি পিছত দুৱাৰ এৰি দিলত,তেওঁ ৰভাৰ ভিতৰ সোমায়েই ৰভাৰ মাজৰ খুটাটোৰ ওচৰতে বহিল,আৰু সকলো ৰাইজে পাত পাৰি লোৱা দেখি তেৱোঁ এখন পাত পাৰি ল’লে৷

ঘৈণীয়েকে চাউল-সিজোৱা আৰু আঞ্জা আদি দিবলৈ আহি গিৰিয়েকক দেখিও নেদেখাৰ ভাও ধৰিলে,আৰ সকলোকে ভাত আঞ্জা দিলে কিন্তু গিৰিয়েকক নিদিলে৷ তাই সকলোকে সুধিলে-“আপোনাসকলে ভাত আঞ্জা পালেনে?”সকলোৱে “পালোঁ”বুলি মুখত গৰাহ ল’লে৷ এনেতে বিক্ৰমাদিত্যৰ পুতেকে মাত লগালে-“কি নো অগিয়ানী ৰজাৰ জীয়েক অ’!সকলোকে চাউল-সিজোৱা দিলে,মোক দেখোন নিদিলে!” এই কথা কাণত পৰিলতে ৰজাৰ জীয়েক তাৰপৰা গৈ ৰোহঘৰত সোমালগৈ৷ সকলো ৰাইজৰ পাতৰ ভাত-আঞ্জা ঢুকালত আকৌ দিবলগীয়া হ’লত ৰান্ধনীৰ বিচাৰ লাগিল৷ ৰান্ধনীক কতো বিচাৰি নাপাই,শেহত ৰোহ-ঘৰত বিচাৰিলত তাতে ৰান্ধনী ওলাল৷ বাপেকে ক’লে, “আই,তোৰ নো কি হ’ল?কিয় ৰোহ পাতি শুই আছহি?ইমানখন ৰাইজ ভাতৰ পাতত বহি আছে,তই ভাত নিদি শুই আছহি,ৰাইজে মোক শাও দিব এতিয়া৷ তই উঠি আহ,ৰাইজক ভাত দেহি,তোক যি লাগে মই তাকে দিম৷ ” জীয়েকে উত্তৰ দিলে, “সেই ৰভাৰ মাজৰ খুটাটোৰ ওচৰত বহি থকা মানুহটো কাটি তাৰ তেজ মোক দেখুৱালেহে মই যাম;সি মোক আজি বৰকৈ অপমান কৰিলে৷ ”জীয়েকৰ কথা শুনি ৰজাই তেতিয়াই কুকুৰা-কটা চাওদাঙক মতাই আনি সেই মানুহজনক কাটিবলৈ হুকুম দিলে৷ এই কথা দেখি পাত্ৰ-মন্ত্ৰী সকলোৱে ভাবিলে-“এস্!কি অন্যায় কথাটো হ’ল৷ এইৰ কথাৰেই এইহেন ঠানুৱা মানুহজনক কটাব লাগিল নে কি?” এইবুলি তেওঁলোকে মনেমনে তেওঁক হাৰীৰ ঘৰৰ ওচৰৰ জাপ-টাটীৰ মাজত সুমাই থৈ,চাওদাঙৰ হতুৱাই কুকুৰ এটা কটাই তাৰ তেজ আনি ৰজাক আৰু ৰজাৰ জীয়েকক দেখুৱালে৷ তেজ চাই হে ৰান্ধনীয়ে উঠি আহি ৰাইজক ভাত আঞ্জা দিলেহি৷ ৰাইজে খাই-বৈ উঠি গ’লত ৰজাৰ জীয়েকে সোণৰ মাইহাঙত ভাত লৈ হাৰীটোক দিলেহি৷ ভাত অনা বেলি হোৱা দেখি হাৰীটোৱে ৰজাৰ জীয়েকক গালি পাৰি ক’লে, “কটা কুকুৰৰ জীয়েক!ইমান পৰলৈকে তই মোলৈ ভাত নানি কি কৰিছিলি হঁয়?”ৰজাৰ জীয়েকে উত্তৰ দিলে-“কিনো খংখন খাইছে এ আই!তাক মাক্‌টীয়েকে কটালোঁ নহয়;সেই হে ইমান বেলি হ’ল৷ এতিয়া আৰু কি ভয় আছে?আমি দুয়ো সুখেৰে খাই-বৈ থাকিব পাৰিম৷ সেই যে তাৰ বাপেকৰ মলাধাৰ আছে,মই গা ধুই উঠি সেইবাৰ হাতত লৈ, ‘মোৰ পিতৃৰ টকা ক’ত কিমান আছ ওলাই পৰ’ বুলিলেই,তাৰ পালেঙৰ তলৰপৰা এক লাখ,তুলসীৰ তলৰপৰা এক লাখ,আৰু গা ধোৱা শিলৰ তলৰপৰা এক লাখ ওলাব;তাৰেই আমি দুয়ো সুখেৰে খাই-বৈ থাকিম,আমাৰ আৰু কিহৰ চিঁতা?”

বিক্ৰমাদিত্যৰ পুতেকে জাপ-টাটীৰ মাজৰপৰা এইবোৰ কথা শুনি আছিল৷ তেতিয়াই তেওঁ তাৰ ভিতৰৰপৰা ওলাই ঘৰলৈ গৈ পদূলিৰ মুখতে থকা,পুখুৰীটোত গা ধুই,মালাধাৰ হাতত লৈ “মোৰ পিতৃৰ ধন য’ত যি আছ,ওলাই পৰ” বুলিলতে সকলোখিনি ওলাই পৰিল৷ তেওঁ তেতিয়াই সেই ধনৰে কিছুমান মাকক দি ক’লে, “আই,কাইলৈ যদি কোনোবা আহি তোক খচকিও নিয়ে তথাপি তই এই টকাৰ সৈ নলবি৷ ”এই বুলি মাকক কৈ তেওঁ বাকী টকাবোৰ লৈ বাটত থকা জৰীগছ এজোপাৰ আগত উঠি থাকিল৷ পিছদিনা ভোজ ৰজাৰ জীয়েকে হাৰীটোৰে সৈতে আহি ৰূপ-বান একো নেপাই বুঢ়ীক সুধিও একো উৱাদিহ উলিয়াব নোৱাৰি নিৰাশ হৈ গুচি গ’ল৷ ইয়াৰ পিছত বিক্ৰমাদিত্যৰ পুতেকে গছৰপৰা নামি আহি কিছুমান ৰূপ লগত লৈ বাকীখিনি পুখুৰীটোতে ভালকৈ বুৰাই পুতি থলে৷ আগৰদৰে দেখাশুনাকৈ থাকিলে আপদৰ ভয় দেখি তেওঁ মৰা শিয়ালৰ মোট এটা পিন্ধি পগলাৰ ভাও জুৰি ঘৰ এৰি গাঁৱে গাঁৱে ফুৰিবলৈ ধৰিলে৷ তেতিয়াৰেপৰা তেওঁৰ নাম “শিয়াল পগলা” হ’ল৷

শিয়াল-পগলাই এইদৰে ফুৰি ফুৰি এখন বেলেগ ৰজাৰ নগৰত ওলালগৈ৷ সেই ৰজাৰ নগৰতে সোণাৰি এটাই কিছুমান ৰজা-ঘৰীয়া অলঙ্কাৰ কৰি থকা দেখি তেওঁ সোণাৰিটোক ক’লে, “হেৰো সোণাৰি,তোক ধন দিওঁ,তোৰ অলঙ্কাৰবোৰ মোক দিবি নে?”সোণাৰিয়ে ক’লে, “ৰজাৰ অলঙ্কাৰ মই তোক কেনেকৈ দিম বোপাই?”শিয়াল-পগলাই ক’লে, “যিমান বেচ তাতকৈ সৰহকৈ টকা দিওঁ দে৷ ”সোণাৰিয়ে অলঙ্কাৰৰ বেচতকৈ বেছি টকা পাই অলঙ্কাৰবোৰ শিয়াল-পগলাক দিলে৷ শিয়াল-পগলাই অলঙ্কাৰবোৰ জোকাৰি-পোকাৰি নাচি ফুৰিবলৈ ধৰিলে৷ শিয়াল-পগলাই শিয়ালৰ ছালৰ মোটটোৰ ওপৰত লালী গুড় সানি লৈছিল,সেইদেকি তাত ভেনামাখিয়ে ভেন্-ভেনাই থাকে৷

এইদৰে গৈ গৈ শিয়াল-পগলাই ৰজাৰ ঘৰৰ ওচৰ পালেগৈ৷ সি নো কৰে কি,-যেতিয়া ৰজাৰ জীয়েকে আৰু পাতৰৰ জীয়েক পঢ়াশালিলৈ যায়,তেতিয়া সি বাটতে পথালি দি পৰি থাকে৷ পাতৰৰ জীয়েকে কয়,-“এই পোক-লগা শগুণেখোৱাটোকনো বাটত পৰি থাকিবলৈ কিহে পাইছে অ’?”তেতিয়া শিয়াল-পগলাই কেঁকাই কেঁকাই কয়, “কত মানুহ মোৰ ওপৰেদিয়েই ডেই যাব লাগিছে,তোমালোক গলে নো কি হানি আছে৷ যোৱাঁ আইহঁত,মোক ডেইয়েই যোৱাঁ৷ ”কিন্তু তেওঁলোক সেইদৰে যাবলৈ অসন্মত হ’লে সি অলপ কাতি হৈ বাট এৰি দিয়ে,আৰু সেই পিনেই দুয়ো গুচি যায়৷ এইদৰে বহুত দিন যোৱাত এদিন শিয়াল-পগলাই ভাবিলে, “আজি বাট এৰি নিদিওঁ৷ ” ইয়াকে ঠিক কৰি সি সেইদিনাও আগৰদৰে বাটত পথালি দি পৰি থাকিল৷ ৰজাৰ জীয়েক আৰু পাতৰৰ জীয়েকে পঢ়াশালিৰ পৰা উভতি আহি সেইখিনি পাই থমকি ৰ’ল৷ ৰজাৰ জীয়েকে তো নামাতেই;পাতৰৰ জীয়েকে মাত লগালে, “হেৰ পোক-লগা৷ বাট এৰি দে৷ নিতৌ তই কি এইদৰে মাজ বাটত পথালি দি পৰি বাট ভেটি থাক?বাট এৰি দে;নহলে ঠিক কৈছোঁ,আজি বুঢ়ীমাৰে তোক ডেই গুচি যাম৷ ” এই কথা শুনি শিয়াল-পগলাই ক’লে, “যোৱাঁ আইটি যোৱাঁ,কত মানুহ ডেই যাব লাগিছে,তুমি গলে নো কি হ’ল?মই উঠিব নোৱাৰো,তুমি ডেই যোৱাঁ৷ ” এই কথা শুনি পাতৰৰ জীয়েকৰ খং উঠি তাৰ বুকুতে তাই ভৰি দি গুচি গ’ল৷ কিন্তু ৰজাৰ জীয়েকে নগৈ তাতে থিয় হৈ থাকিল৷ আজি ৰজাৰ জীয়েকে নামাতিলে নচলাত পৰিল দেখি লাহেকৈ মাত লগালে, “শিয়াল-পগলা,মোক অলপ বাট এৰি দিয়াঁ দেও হে৷ বেলি হ’ল,ঘৰত খং কৰিব৷ ”সি উত্তৰ দিলে-“যোৱা আইটি মোক ডেইয়েই যোৱাঁ,তোমাৰ লগৰীয়া সখীয়েৰাই তো বুকুত ভৰি দিয়েই গ’ল,তুমিও যোৱাঁ,একো হানি নাই৷ ”ৰজাৰ জীয়েকে মিহিকৈ উত্তৰ দিলে, “মই সেইদৰে নেযাওঁ দেও হে;তেওঁ গ’ল,যাওক;মইতো আৰু মোৰ সখী নহওঁ৷ মোক কৃপা কৰি অলপ কাতি হৈ বাট এৰি দিয়াঁ দেও হে৷ ”ৰজাৰ জীয়েকৰ কথা শুনি শিয়াল-পগলাই ক’লে, “তুমি যদি মোলৈ আহিম বুলি সইত খোৱাঁ তেহে মই বাট এৰি দিম,নহলে নিদিওঁ৷ তোমাৰ মন যায় যদি ডেইয়েই যোৱাঁ৷ ”শিয়াল-পগলাৰ কথা শুনি ৰজাৰ জীয়েকে মহা মস্কিলত পৰি ভালেখিনি বেলি ভাবি থাকি নিৰুপায় হৈ শেহত ক’লে, “বাৰু সইত সইত তিনি সইত খাই কৈছোঁ তোমালৈ আহিম৷ এতিয়া তুমি মোক বাট এৰি দিয়াঁ”ৰজাৰ জীয়েকে তালৈ আহিম বুলি সইত খালত শিয়াল-পগলাই বাট এৰি দিলে৷

ৰজাৰ জীয়েক ঘৰ পায়েই পোনেই ৰোহ-ঘৰত সোমালগৈ৷ ৰজাৰ জীয়েকক বিচাৰি নাপাই জীয়েকৰ সখীয়েকক সোধাত সখীয়েকে ক’লে, “শিয়াল-পগলা বুলি পোক-লগা মানুহ এটা বাটত পৰি বাট ভেটি আছিল৷ মই তাৰ বুকুতে ভৰি দি ডেই গুচি আহিলোঁ,কিন্তু সখী নাহি তাতে তাৰে সৈতে খট্‌বান্ধ কৰি আছিল৷ এতিয়াও তাতে থাকিব পায়৷ ” এই কথা শুনি ৰজা তালৈ গৈ তাতো জীয়েকক নাপাই,ৰোহ-ঘৰত চাই তাতে পালে৷ “তোৰ কি হ’ল?কিয় ৰোহ-ঘৰত পৰি আছ?”বুলি ৰজাই জীয়েকক সুধিলত জীয়েকে ক’লে, “দেউতা,আপুনি মোক যদি শিয়াল-পগলালৈ বিয়া দিয়ে,তেহে মই ভাত খাম,নহলে নাখাওঁ;নাখাই মৰি যাম৷ ”ৰজাই অনেক ৰজাই-বৰাইওজীয়েকৰ মনৰপৰা সেই সঙ্কল্প এৰুৱাব নোৱাৰি শেহত নিৰুপায় হৈ “বাৰু শিয়াল-পগলালৈকে তোক বিয়া দিম,এতিয়া আহ,ভাত খাহি৷ ”বুলি কৈ জীয়েকক মাতি আনি ভাত খুৱালেহি৷ পিছে ৰজাই এই কথা পাত্ৰ-মন্ত্ৰী সভাসদসকলক মাতি আনি ক’লত তেওঁলোকে ক’লে “মহাৰাজে যেতিয়া দিম বুলি সৈ কাঢ়িছে,আইদেওক শিয়াল-পগলালৈকে দিবই লাগিব৷ কিন্তু মহাৰাজে এটা কাম কৰক,-চাৰিওফালৰপৰা ৰজাৰ কোঁৱৰসকলক নিমন্ত্ৰণ কৰি আনি স্বয়ম্বৰ পাতি আইদেওক নোৱাই-ধুৱাই শুকুলী হাতীত তুলি তেওঁৰ হাতত মালা দি স্বয়ম্বৰ-সভালৈ পঠিয়াই দিয়ক৷ তেওঁ যাকে মন যায় তাৰে ডিঙিত মালা দি বৰক,সেয়ে মহাৰাজৰ জীয়েকক পাব৷ তেওঁ যদি শিয়াল-পগলাৰ ডিঙিতে মালা দিয়ে সিয়েই তেওঁক পাওক,তেতিয়া আৰু স্বৰ্গদেৱৰ গাত প্ৰত্যবায় নাথাকে৷ ”

পাত্ৰ-মন্ত্ৰী সভাসদসকলৰ মন্ত্ৰণা শুনি ৰজাই জীয়েকক নোৱাই-ধুৱাই শুকুলী হাতীত তুলি দি সভালৈ পঠিয়াই দিলে৷ জীয়েকে সভালৈ আহি কাৰো ডিঙিত মালা নিদি,সভাৰ আগচোতালত পৰি থকা শিয়াল-পগলাৰ ডিঙিত মালা দিলে৷ এই কথা দেখি সকলোবোৰ ৰজাই ছি:৷ ছি:৷ কৰি কন্যাৰ বাপেক ৰজাক গৰিহণা দি সভাৰপৰা উঠি গুচি গ’ল৷

ইয়াৰ পিছত ৰজাই দূৰত এটা ঘৰ সজাই বন্দী-বেটী লগত দি জীয়েক-জোঁৱায়েকক তাতে থৈ দিলে৷ পাতৰৰ জীয়েকে মাজে মাজে সখীয়েকক চাবলৈ আহি,বাহিৰৰপৰা মাতে-“সখী,তোমাৰ সেই পোক-লগাটো ঘৰৰ ভিতৰত আছে নে?আছে যদি মই ঘৰৰ ভিতৰলৈ আৰু নাযাওঁ;তুমিয়েই এখন্তক ওলাই আহাঁ,তোমাক চাই গুচি যাওঁ৷ ”

এইদৰে কিছুদিন থকাৰ পিছত এদিন শিয়াল-পগলাই গা ধুবলৈ তপত পানী বিচাৰি লিগিৰীজনীক পানী তপতাই আনি দিবলৈ ক’লে৷ লিগিৰীয়ে পানী আনিলত,শিয়াল-পগলাই তাইক পানী থৈ যাবলে ক’লত,লিগিৰীজনীয়ে তাৰপৰা গৈ আঁতৰৰপৰা লুকাই থাকি,সি গা ধোৱা চাই আছিল৷ এনেতে শিয়াল-পগলাই তাৰ মোটটোৰ মুখৰডোখৰ গুচাওঁতেই মুখখন ডিঙিলৈকে ওলাই জোনটো জিলিকাদি জিলিকিবলৈ ধৰিলত,তাই দেখি লৰি গৈ ৰজাৰ জীয়েকৰ আগত ক’লেগৈ-“আইচু,লৰি আহক,চাওকহিচোন!আপোনাৰ গিৰিয়েকৰ জেউতিটো!তেওঁ কিবা মোট পিন্ধিহে ভেশচন কৰি আছিল৷ ”

 এই কথা শুনি ৰজাৰ জীয়েকে লৰি আহি দেখিলে যে লিগিৰীৰ কথা সঁচা৷ ঠানুৱা গিৰিয়েকৰ ৰূপ চাৰিওফালে চিটিকি পৰিছে৷ তেওঁ লৰালৰিকৈ আহি গিৰিয়েকৰ মোটটো ফালি পেলাই দি হুৰ্ হুৰ্ কৰে গাত পানী ঢালি ঘঁহি-পিহি দিলে;আৰু তেতিয়াই তেল-টেঙা অনাই ঘঁহি চাফ-চিকুণ কৰি কাপোৰ কানি পিন্ধাই দিলত গিৰিয়েক দিপ্‌লিপ পুৰুষজন হ’ল৷

ইয়াৰ পিছত গিৰিয়েকে ঘৈণীয়েকৰ আগত আগৰপৰা গুৰিলৈকে তেওঁৰ সকলো কথা ক’লে৷ লিগিৰীয়ে লৰি গৈ ৰজাৰ মাদৈক ক’লে-“মাদৈ,আহক চাওকহিচোন আপোনাৰ জোঁৱায়েকক৷ তেওঁ কিবা ভেশচন কৰি হে আজি অতদিন আছিল৷ আজি আইচুৱে তেওঁক গা ধুৱাই দিছে,যেনেকৈ হে তেওঁ জিলিকিছে,বেলিটোলৈকে চাব পাৰি তেওঁ আপোনাৰ জোঁৱায়েকৰ ফালে চাব নোৱাৰি৷ ” এই কথা শুনি,লিগিৰীজনীয়ে তেওঁক ঠাট্টা কৰিছে বুলি মাদৈয়ে হিয়া ভুকুৱাই কান্দিবলৈ ধৰিলে৷ ৰজাই মাদৈৰ কান্দোন শুনি লৰি আহি কি হৈছে বুলি সুধি সেই কথা শুনি একেলৰেই জীয়েক-জোঁৱায়েকৰ ঘৰ ওলালগৈ৷ তেওঁ গৈ দেখে যে কথা সঁচা৷ তেতিয়া মাদৈও আহি তাতে ওলাই আনন্দত জীয়েক-জোঁৱায়েকৰ ডিঙিত ধৰি কান্দিবলৈ ধৰিলে৷ ৰজাই জোঁৱায়েকৰ মুখৰপৰা তেওঁ এজন ৰজাৰ কোঁৱৰ বুলি জানি বৰ ৰং পালে৷

নগৰত এই কথা বিয়পি পৰিলত ৰজাৰ জোঁৱায়েকক চাবলৈ মানুহ ভাগি পৰিলহি৷ মানুহৰ হেঁচা কমিলত গধূলি পৰত পাতৰৰ জীয়েক ওলালহি৷ পাতৰৰ জীয়েকে এই কথা কোনোমতে পতিওৱা নাছিল৷ তাই ভাবিছিল এইটো কিবা মিছাকৈয়ে এটা ঢৌ তুলি দিছে৷ তাকে ভাবি তাই আহি সখীয়েকক মাতি সুধিলে, “হয় নে দেও হে!তোমাৰ পোক-লগাটো হেনেও বৰ ধুনীয়া হৈ পৰিছে?” “কিয়নো ঠাট্টা কৰা দেও হে?”বুলি ৰজাৰ জীয়েকে সখীয়েকক কৈ মনে মনে থাকিল৷ পিছে ৰজাৰ জীয়েকৰ গিৰিয়েকে পাতৰৰ জীয়েকক ভিতৰলৈ মাতি নিবলৈ ঘৈণীয়েকক ক’লত,পাতৰ জীয়েকে সখীয়েকক সুধিলে,-“সখী,তোমাৰ পোক-লগা শগুণেখোৱা ধুনীয়াটো ভিতৰতে আছে নে কি?”ৰজাৰ জীয়েকে লাহেকৈ “নাই”বুলি ক’লত পাতৰৰ জীয়েক ঘৰৰ ভিতৰলৈ সোমাই গ’ল৷ পাতৰৰ জীয়েকক ঘৰৰ ভিতৰত পাই ৰজাৰ জোঁৱায়েকে ধৰি তাইক নাক-কাণ কাটি খেদি পঠিয়াই দিলে৷ পাতৰৰ জীয়েকে কান্দিকাটি তাইৰ ঘৰলৈ গৈ,কটা নাক-কাণ বাপেকক দেখুৱাই সেই কথা ক’লত পাতৰে ৰজাৰ আগত গোচৰ দিলেহি৷ পাতৰৰ কথা শুনি ৰজাৰ বৰ খং উঠিল৷ ৰজাই তেতিয়াই জীয়েকৰ ঘৰলৈ গৈ জীয়েকক সুধিলে, “জোঁৱাইয়ে পাত্ৰৰ জীয়েকৰ নাক-কাণ কাটিবৰ কোন?”জীয়েকে উত্তৰ দিলে, “আপুনি নো এই কথা সুধিবৰ কোন?”ৰজাই এনে উত্তৰ শুনি তধা লাগি ক’লে-“মই কোন তই নাজান?মই ৰজা৷ ”জীয়েকে উত্তৰ দিলে-“মোৰ গিৰিহঁতও মহাৰাজা বিক্ৰমাদিত্যৰ পুতেক মহাৰাজা৷ ”বিক্ৰমাদিত্যৰ নাম শুনিয়েই ৰজা জঁয় পৰি গ’ল৷ তেওঁ তেতিয়া জোঁৱায়েকৰ আতিগুৰি বুজি লৈ ক’লে, “তেওঁ দেখোন পাত্ৰৰ জীয়েকৰ হে নালাগে আমাৰও নাক-কাণৰ গৰাকী৷ তেওঁৰ আগত আমি নো কি এখুদমান ৰজা৷ ” এই বুলি ৰজাই জোঁৱায়েকক বৰ মান সৎকাৰ কৰিলত,জোঁৱায়েকে তেতিয়া নিজৰ আঁতিগুৰি,আৰু কিয় তেওঁৰ ৰাজ্য এৰি তেওঁ এইদৰে বলিয়া হৈ ঘূৰি ফুৰিছিল,ইত্যাদি সকলো কথা শহুৰেকৰ আগত ভাঙি-পাতি ক’লে;আৰু পাত্ৰৰ জীয়েকে তেওঁক কেনেকৈ সদায় অপমান কৰি আছিল,আৰু সেইবাবে হে যে তেওঁ তাইৰ নাক-কাণ কাটিলে এই কথাও ক’লে৷ এইবোৰ কথা শুনি শহুৰেক ৰজাই জোঁৱায়েকক আনি নিজৰ সিংহাসনত বহুৱাই নিজে নামনিৰ খাটোলাত বহিল৷

ইয়াৰ পিছত ৰজাই কন্যাদানৰ ভোজ দিবলৈ ন-কুৰি হজুৱাক ন-কুৰি পহু মাৰি আনিবলৈ হাবিলৈ পঠিয়ালে৷ হজুৱাবোৰে পহু নাপাই,গধূলি উভতি আহি ৰজাৰ জোঁৱায়েকৰ আগত দীঘল দি পৰি ক’লে, “আমাৰ ৰাখক৷ আমি পহু নাপালোঁ বুলি ক’লে ৰজাই আমাক কাটিব৷ ”জোঁৱায়েকে হজুৱাহঁতক অভয় দিলত সিহঁত ৰাতি তাতে থাকিল৷ বিক্ৰমাদিত্য ৰজাৰ পুতেকে সেই ন-কুৰি হজুৱাৰ টিকাত চাব দি সিহঁতক নিজৰ কৰি ললে,আৰু পিছদিনা নিজে হাবিলৈ গৈ ন-কুৰি পহু মাৰি আনি শহুৰেকক দি বৰ ভোজ পতাই সকলোকে খুৱালে৷

বিক্ৰমাদিত্য ৰজাৰ পুতেক কিছুমান দিন তাতে থাকি,তাৰ পিছত নিজৰ ঘৰলৈ যাবলৈ ওলাল৷ শহুৰ-শাহুৱেকক বিদায় লৈ তেওঁ যৌতুক পোৱা বেটী-বন্দী লা-লগুৱা,দোলা-ঘোৰাৰে সৈতে সেই ন-কুৰি হজুৱা লগত লৈ ঢোলে-খোলে গায়নে-বায়নে তলৰ মাটি ওপৰকৈ যাবলৈ ধৰিলে৷ বিক্ৰমাদিত্যৰ পুতেক এইদৰে গৈ নিজৰ ঘৰৰ ওচৰ পালত অলৰ-অচৰ বুঢ়ী-মাকে ভয় খাই চুচৰি-বাগৰি কোনোমতে গৈ বাৰী-চুকৰ হাবিত সোমালগৈ৷ পুতেকে ঘৰ পাই মাকক নেদেখি বিচাৰি বাৰী-চুকৰ হাবিত পাই,নিজৰ চিনাকি দি আৰু নিৰ্ভৰ দি উলিয়াই আনিলে৷ ইয়াৰ পিছত তেওঁ নিজৰ ৰাজ্যখন ভালকৈ পাতি লৈ মহাপয়োভৰেৰে ৰাজত্ব কৰিবলৈ ধৰিলে;আৰু তেওঁৰ প্ৰাণ ৰক্ষা কৰা সেই ভোজ ৰজাৰ মন্ত্ৰী কেইজনক মতাই অনাই নিজৰ মন্ত্ৰী পাতি বিষয়-বাসনা দি ৰাখিলে৷ ভোজ ৰজাৰ জীয়েকক হাৰীটোৰে সৈতে ধৰাই আনি একেটা গাঁততে পুতি মাৰিলে;আৰু আগেয়ে পুখুৰীত থৈ যোৱা ৰূপবোৰ উলিয়াই আনি অকণ্টকা ৰাজ্য ভোগ কৰিবলৈ ধৰিলে৷

*****

ৰজাৰ ল'ৰা আৰু শিয়াল

এক ৰজাৰ ল’ৰাই দেশ চাবৰ মনেৰে এটা ঘোৰাত উঠি ঘৰৰপৰা বাজ হ’ল৷ তেওঁ সেইদৰে দুই তিনিখন দেশ ফুৰাৰ পাছত এদিন হাবিৰ মাজৰ বাট এটাতে তেওঁৰ গধূলি হ’ল৷ সেই সময়তে এটা শিয়াল হাবিৰপৰা ওলাই আহি সেই বাটতে ভেম জুৰি বহি আছিল৷ ৰজাৰ ল’ৰাই তাক দেখিয়েই মাত লগালে, “হেৰৌ!খোলাকটিৰ মূৰ খোৱা হেৰৌঁ!মোৰ ঘোৰাই ভয় খাব;আঁতৰ হ!নহলে মই নামিবলৈ পালে তোৰ ককালৰ জোৰা ভাঙিম!”শিয়ালে উত্তৰ দিলে, “মই আঁতৰ হব নোৱাৰোঁ৷ তোৰ ঘোৰা এফলীয়াকৈ লৈ যা৷ ” একোপধ্যে শিয়াল বাটৰপৰা নাতৰা দেখি ৰজাৰ ল’ৰাই তেওঁৰ ঘোৰা এফলীয়াকৈ লৈ গ’ল৷ কিন্তু যাওঁতে কৈ গ’ল “থাক,তই আজি থাক!আজি নিশা হ’ল,তোক আৰু নোজোকাওঁ;মই ঘূৰি আহোঁগৈ;দেখিম তই মোৰ ভৰিত দীঘল দি পৰ নে নপৰ৷ ”ৰজাৰ ল’ৰাৰ কথা শুনি শিয়ালেও ক’লে, “যা যা ঘূৰিয়েই আহগৈ৷ তয়ে মোৰ ভৰিত পৰ নে ময়েই তোৰ ভৰিত পৰোঁ চাম৷ ”

এইদৰে চুপতা-চুপতি কৰি ৰজাৰ ল’ৰা গাঁৱৰ ফালে গুচি গ’ল৷ শিয়ালও তাতে বহি থাকিল৷ বৰকৈ ৰাতি হোৱা দেখি ৰজাৰ ল’ৰা এক গৃহস্থৰ ঘৰত আলহী ৰবলৈ বুলি সোমাল৷ সোমাই যাওঁতেই তেওঁ তেওঁৰ ঘোৰাটোগৃহস্থক নোকোৱাকৈ সেই গৃহস্থৰে তেলীশালত বান্ধি থৈ গৈ শুদা মানুহটো থাকিবৰ নিমিত্তে গিৰিহঁতক ঠাই খুজি লৈ ৰাতিটো পৰি থাকিল৷ পিছদিনা পুৱাই গিৰিহঁতে তেলীশালৰ ফালে গৈ দেখিলে যে তাত এটা ঘোৰা বন্ধা আছে৷ ঘোৰাটো দেখিয়েই সি ৰিঙিয়াই কবলৈ ধৰিলে-“ঔ আমাৰ তেলীশালে ঘোৰা এটা জগালে ঔ!” এইবুলি বাৰে বাৰে কৈ সি ৰঙত নাচিবলৈ ধৰিলে৷ এনেতে ৰজাৰ ল’ৰাই সাৰ পাই উঠি আহি তেওঁৰ ঘোৰাটো গৃহস্থই নিজৰ ঘোৰা বোলা দেখি আচৰিত মানি ক’লে, “কেলেই,এইটো মোৰ ঘোৰা৷ কালি ৰাতি মই আহোঁতে লৈ আহিছিলোঁ,আৰু ইয়াতে বান্ধি থৈ গৈছিলোঁ৷ ক’ৰ তোমাৰ তেলীশালে ঘোৰা জগালে হেঁ?দিয়া মোৰ ঘোৰাটো মই লৈ যাওঁ৷ ”যেই ৰজাৰ ল’ৰাই এইদৰে ক’লে,গিৰিহঁতে তেওঁক গালি-শপনি পাৰি সাং কৰিলে,আৰু মাথোন ছুই হে নিকিলালে৷ শেহত ৰজাৰ ল’ৰাই একো উপায় নাপাই সেই ঠাইৰ ৰজাৰ আগত গোচৰ দিলেগৈ৷ ৰজাই গৃহস্থক ধৰাই নি সেই কথা সুধিলত,সি তাৰ তেলীশালে সেইটো ঘোৰা জগালে বুলি কৈ তাৰ ফলীয়া সাক্ষী-বাদী দিলে৷ ৰজাই ৰজাৰ ল’ৰাক “তোমাৰ কোন সাক্ষী আছে”বুলি সুধিলত,ৰজাই ল’ৰাই ক’লে, “মোৰ সাক্ষী কোনো নাই৷ ৰাতি আনি মই ঘোৰা বান্ধি থৈছিলোঁ,কোনেও দেখা নাছিল৷ ”ৰজাই ক’লে, “তোমাৰ সাক্ষী নাই যদি এইখন মিছা গোচৰ৷ তুমি ঘোৰা অনাই নাই,আৰু এইটো ঘোৰা তোমাৰ নহয়৷ ” এই কথা শুনি ৰজাই ল’ৰাই বিমোৰত পৰি অলপ ভাবি থাকি মাত লগালে, “সৰ্গদেও,মই ঘোৰা অনা সঁচা৷ মই ৰাতি ঘোৰা আনিছিলোঁ,সেইদেখি মোক কোনেও দেখা নাছিল;আৰু দেখিছিল যদিও মই হলে দেখা নাছিলোঁ৷ বাটত এটা শিয়ালে মাথোন মোক ঘোৰাত উঠি অহা দেখিছিল৷ সৰ্গদেৱৰ আদেশ হলে সেই শিয়ালটোকে আনিবলৈ বিচাৰি যাব পাৰোঁ৷ ”ৰজাই উত্তৰ দিলে, “বেছ কথা,যোৱা,শিয়ালটোকে মোৰ ওচৰলৈ পাৰা যদি মাতি লৈ আহাঁগৈ৷ ”

ৰজাৰ ল’ৰাই এই কথা শুনি তেতিয়াই শিয়ালটো বিচাৰি তেওঁ অহা বাটে বাটে গ’ল৷ গৈ গৈ সেই আগৰ ঠাই পাই তেওঁ দেখিলে যে শিয়ালটো সেইখিনিতে আগৰদৰেই ভেম জুৰি বহি আছে৷ ৰজাৰ ল’ৰাই ইফালৰপৰা আমন-জিমনকৈ খোজকাঢ়ি যোৱা দেখি শিয়ালে মাত লগালে,-“কি হেঁ ৰজাৰ পোৱালি!বোলোঁ এইবাৰ দেখোন শেনৰ এক জাত হে একা?ঘোৰা ডোখৰ গ’ল ক’লৈ?”শিয়ালৰ এই কথা শুনি ৰজাৰ ল’ৰাই ক’লে, “মোক ক্ষমা কৰিবা,মই তোমাক বৰ কেটেৰা মাত দি গৈছিলোঁ৷ মই বৰ বিপদত পৰিছোঁ;সেইদেখি হে তোমাৰ কাষলৈ আহিছোঁ৷ মোক বিপদৰপৰা উদ্ধাৰ কৰিব লাগে৷ ”শিয়ালে ক’লে, “মোৰ খং নাই৷ তোমাৰ কি হ’ল কোৱাঁ?”পাছে ৰজাৰ ল’ৰাই ক’ত সোমাইছিলগৈ,কেনেকৈ গিৰিহঁতে তেওঁৰ ঘোৰা ৰাখিলে,আগৰপৰা গুৰিলৈকে সকলোবোৰ কথা ক’লত,শিয়ালে মন দি শুনি কলে, “তুমি এতিয়া যোৱাঁ৷ আজি মই নাযাওঁ,কাইলৈ মই ঠিক সময়ত সাক্ষী দিবলৈ যাম বুলি ৰজাক কোৱাঁগৈ৷ ”

পিছদিনা আবেলি পৰত শিয়ালে এটা হোলাত নামি গাটো তিয়াই লৈ,আলিৰ কাষত পৰি ছাই এসোপাত লুটিবাগৰ দি গোটেইটো গাত ছাই সানি ৰজাৰ চ’ৰাত ওলালগৈ৷ ৰজাই শিয়ালক দেখি সুধিলে, “কি হে ডেকা ৰজা! আজি বোলোঁ নো তোমাৰ সভালৈ অহা পলম হ’ল কিয়?”শিয়ালে ক’লে, “সৰ্গদেও,আজি মোৰ দুখৰ কথা নো কি ক’ম?আজি সাগৰত জুই লাগি কি থৈছে৷ -গোটেইখন ৰাঙলী হৈ পৰিছিল৷ ইমান পৰ মই জুই নুমাওঁতে হাইৰণা হলোঁ৷ সেই হে মোৰ গাৰ এই অৱস্থা হ’ল আৰু অহাত পলম হ’ল৷ ”শিয়ালৰ কথা শুনি ৰজাই ক’লে, “আমাৰ ডেকা-ৰজাই কেতিয়াবা কেতিয়াবা বৰ অসম্ভৱ কথাবোৰ কয়৷ কৰবাত সাগৰত নো জুই লাগিব পাৰেনে?”শিয়ালে লাহেকৈ মাত লগাই ৰজাক সুধিলে, “সৰ্গদেও,পানীত যে জুই লাগিব নোৱাৰে,কাঠৰ তেলীশালে নো কেনেকৈ ঘোৰা এটা জগাব পাৰে?”শিয়ালৰ মুখৰপৰা এই কথাষাৰ ওলোৱা মাত্ৰকে ৰজা-প্ৰজা সকলোৱে হাত চাপৰি মাৰি শিয়ালক শলাগিবলৈ ধৰিলে;আৰু তেতিয়াই ৰজাই ঘোৰাটো ৰজাৰ ল’ৰাক দি পঠিয়াই দিলে৷ ইয়াৰ পিছত শিয়ালেৰে সৈতে সখি বন্ধাই ৰজাৰ ল’ৰা নিজ দেশলৈ গুচি গ’ল৷

*****

সোণ-বৰিষ ৰজা

এজন চহকী বুঢ়াৰ কেইবাটাও পুতেক আছিল৷ ক্ৰমে বুঢ়াই আটাইকেউটাকে বিয়া কৰাই দিলে,মাথোন বাকী ৰ’ল নুমলীয়াটো৷ অনেক চাই-চিন্তি বুঢ়াই বিচাৰি-খোচাৰি শেহত এঘৰত এজনী লখিমী যেন ছোৱালী পাই নুমলীয়ালৈ তাইক বিয়া কৰাই আনিলে৷

ছোৱালীজনী সঁচাকৈয়ে লখিমী আছিল৷ তাইক আনিবৰেপৰা বুঢ়াৰ ঘৰ আগতকৈও ধনে-ধানে ভৰি পৰিল,আৰু ঘৰত অপায়-অমঙ্গল নৰীয়া-পৰীয়াও নাইকিয়া হ’ল৷ কিন্তু এই দেখি বুঢ়াৰ পুৰোহিত বামুণৰ মনত বৰ বেজাৰ৷ পুৰোহিতক লাগে বুঢ়াৰ ঘৰত মৰা-হজা,নৰীয়া-পৰীয়া,অপায়-অমঙ্গল;তেহে তেওঁ শান্তিকৰম,তুলসী-দিয়া আদি কাজ-কাম পাতি দুপইচা বুঢ়াৰপৰা উলিয়াব পাৰে৷ তাৰে মূৰ মৰিল দেখি পুৰোহিত মহা চিন্তাত পৰিল,তেওঁৰ ৰাতি ভাবনাত টোপনি নহা হ’ল৷ তেওঁৰ ঘৰখনত ল’ৰা-ছোৱালী পা-পোৱালী এবোজা;বুঢ়াৰ ঘৰতে ওলমি কোনোমতে বামুণ প্ৰবৰ্ত্তি আছিল,এতিয়া তাৰে ভিকাচন ভাগিবৰ আগন্তুক হৈছে দেখি বামুণৰ মনত মহা আতঙ্ক সোমাল৷ সেইদেখি পুৰোহিতে একোকে উপায় নাপাই এজন গণকৰ ঘৰলৈ গৈ নিজৰ দুখৰ কথা গণকক কৈ ৰূপ এটকা আৰু ভোজনী এটা দি,বুঢ়াৰ ঘৰত এনে হোৱাৰ কাৰণ কি গণি-পঢ়ি চাই উলিয়াবলৈ ক’লে৷ গণকে তেওঁৰ পুথি-পাঁজী মেলি ভালেখিনি পৰ গণি-পঢ়ি চাই পালে যে বুঢ়াৰ ঘৰত লক্ষ্মী সোমাইছে,সেইদেখি হে এনেকুৱা হৈছে,আৰু লক্ষ্মীজনা হৈছে বুঢ়াৰ নুমলীয়া বোৱাৰীয়েক৷ গণকৰ কথা শুনি পুৰোহিত বাপুৱে সুধিলে,-“পিছে ইয়াৰ নো কি ব্যৱস্থা হব এতিয়া?মই দেখোন বিপাঙে মৰিলোঁ৷ খাবলৈ নাপায়েই মই মৰিম দেখিছোঁ৷ ইয়াৰ এটা উপায় কৰি দিয়ক;নহলে ব্ৰাহ্মণ-বধ লাগিব৷ মই আৰু দুটকা ৰূপকে আপোনাক দিওঁ,আপুনি যেনেকৈ পাৰে মোক বুধি এটা দিয়ক৷ মই মোৰ এবাহ ল’ৰা-ছোৱালীৰে সৈতে বামুণীজনীক কৰোঁ কি?”বামুণৰ আতঙ্কৰ কথা শুনি গণকে বামুনক আশ্বাস দি কড়ি এমুঠি উলিয়াই লৈ মাৰি পঠিয়াই আকৌ ভালকৈ গণিবলৈ লাগিল৷ গণি অঁতাই গণকে ক’লে,-“পাইছোঁ,উপায় পাইছোঁ৷ তুমি থিৰ হোৱাঁ৷ তুমি যদি বুঢ়াৰ বাৰীৰ দক্ষিণ ফালৰ ভলুকবাঁহজোপাৰ এটা বাঁহ আনিব পাৰা তেনেহলে বুঢ়াৰ ঘৰত মানুহ মৰিব৷ ” এই কথা শুনি পুৰোহিতে অলপ উশাহ পাই বুঢ়াৰ ঘৰলৈ গৈ বুঢ়াক সেই বাঁহজোপাৰ বাঁহ এটা খুজিলে,আৰু বুঢ়াইও তেওঁক তেতিয়াই বাঁহ এটা দিলে৷ কিন্তু এই কথা বুঢ়াৰ সৰু বোৱাৰীয়েকে শুনিবলৈ পাই সেই বাঁহটোৰ পাত খাবৰ নিমিত্তে তেওঁলোকৰ কপিলী গৰুজনী এৰি দিলে,আৰু গৰুজনীয়ে বাঁহপাত খাই ঘৰলৈ গুচি আহিল৷

এইদৰে এমাহমান গ’ল,কিন্তু পুৰোহিত বামুণে আচৰিত মানিলে যে বুঢ়াৰ ঘৰত কাৰো নৰীয়াও নহ’ল আৰু কোনো নমৰিলও৷ মনৰ দুখ মনতে টোপোলা বান্ধি লৈ বামুণ আকৌ টুক্‌টুক্ কৰে গণকৰ ঘৰ ওলালগৈ৷ গণকে “কি হ’ল,কিয় আকৌ আহিলা?”বুলি বামুণক সুধিলত বামুণে হুমনিয়াহ কাঢ়ি ক’লে-“এ,কিনো ক’ম,কি নো শুনিবা!আজি এমাহ হ’লহি,আপুনি কোৱাৰদৰে সেই বাঁহজোপাৰপৰা বাঁহ এটাও আনিলোঁ,কিন্তু ক’তা?কাৰো দেখোন একো নহ’ল?সিফালে খাবলৈ নাপাই মোৰ ঘৰত ল’ৰা-ছোৱালী মখাৰ হা-হা-কা-কা লাগিছে৷ মই ক’লৈ যাওঁ কৰোঁ কি?” এই কথা শুনি গণকে আচৰিত মানি আকৌ পুথি-পাঁজি মেলিলে৷ কিছু পৰ গণি-পঢ়ি চাই তেওঁ বামুণক ক’লে-“অ’৷ এটা কথা হ’ল;বাঁহটোৰ পাত কপিলী গৰু এজনীয়ে খালে;আৰু সেই লক্ষ্মী সেই কপিলীৰ গাতে ৰ’ল৷ এতিয়া যদি তুমি গাইজনী বুঢ়াৰ ঘৰৰপৰা আনিব পাৰা তেনেহলে মোৰ কথা ফলিয়ায় নে নফলিয়ায় চাবা৷ ”গণকে এই বুলি ক’লত পুৰোহিতে আকৌ বুঢ়াৰ আগত কলেগৈ যে “মোৰ এটা ল’ৰা উপজিছে;তাক গাখীৰ কিনি খুৱাবলৈ মোৰ শকতি নাই৷ আপুনি যদি আপোনালোকৰ আশ্ৰিত দুখীয়া বামুণক মৰম কৰি কপিলী গাইজনী দিয়ে,তেন্তে দৰিদ্ৰ ব্ৰাহ্মণ সন্তানে গাখীৰ খাই জীয়ে৷ ”বামুণৰ কথা শুনি বুঢ়াই “বাৰু দিয়ক৷ ” বুলি কপিলী গাইজনী তেতিয়াই দি দিলে৷ এই কথাটো সৰু বোৱাৰীয়েকে শুনিবলৈ পাই লৰালৰিকৈ গৰুজনীৰ চকুৰ লোৰে তেওঁৰ ৰিহাৰ আঁচলৰ দহিকটা এডাল তিয়াই সেইডাল ৰিহাৰ আগতে বান্ধি থৈ দিলে৷

 এইবাৰো পুৰোহিতে বামুণে গাইজনী লৈ গৈ মাহেক বাট চাই আছে,কিন্তু বুঢ়াৰ ঘৰত অপায়-অমঙ্গল উম্‌ঘামেই নাই৷ তেওঁ এনে দেখি চন মুৰ কৰি আকৌ গণকৰ কাষ পালেগৈ৷ গণকে আকৌ পুথি-পাঁজি মেলিলে,আকৌ ধান এমুঠি লৈ “সইত কবা ধৰম কবা”বুলি মঙ্গল চাবলৈ লাগিল৷ কিছুমান পৰ গণি-পঢ়ি গণকে মাত লগালে,-“অ’!এটা কথা হ’ল,-তুমি বুঢ়াৰ ঘৰৰপৰা গৰুজনী আনিবৰ সময়ত বুঢ়াৰ সৰু বোৱাৰীয়েকে তাইৰ ৰিহাৰ দহিকটা এডাল উলিয়াই সেই গৰুজনীৰ চকুৰ লোৰে সেই দহিকটাডাল তিয়াই ৰিহাৰ আগত বান্ধি থ’লে,সেইদেখি লক্ষ্মী সেই ৰিহাখনতে ৰ’ল৷ এতিয়া যদি তুমি সেই ৰিহাখনষ আনিব পাৰা তেনেহলে তোমাৰ মনস্কাম সিদ্ধি হব,নতুবা নহয়৷ ” এই কথা শুনি বামুণে আকৌ গৈ বুঢ়াক ক’লেগৈ বোলে “মোৰ ছোৱালীজনী সবাহলৈ যাবলৈ ওলাইছে;ভাল ৰিহা নাই দেখি আজি পুৱাৰেপৰা তাই উচুপি উচুপি কান্দিব লাগিছে;আপোনাৰ সৰু বোৱাৰীয়েকৰ গাৰ ৰিহাখন যদি দিয়ে তেন্তে বৰ উপকাৰ হয়,নহলে সেই আপদীয়া ছোৱালীয়ে আজি মোৰ সূৰ্ত্তি হেৰুৱাব৷ ”এই কথা শুনি তেতিয়াই বুঢ়াই সৰু বোৱাৰীয়েকক কৈ তাইৰ গাৰ ৰিহাখন বামুণক দিয়ালে৷ সৰু বোৱাৰীয়েকে বামুণৰ টেঙৰালি ভালকৈ বুজিব পাৰি লৰালৰিকৈ সেই দহিকটাডাল খাই থৈ ৰিহাখন বামুণক দিলে৷

 এইদৰে আৰু এমাহ গ’ল তথাপি বুঢ়াৰ ঘৰত কোনো নমৰে,কাৰো নৰীয়া-পৰীয়া নহয়৷ বামুণ নিৰুপায়৷ এইবাৰ আৰু তেওঁৰ খং উঠিল৷ খঙত পকি-জ্বলি আকৌ বামুণ লৰি গৈ গণকৰ ঘৰত ওলালগৈ৷ গণকক দেখিয়েই বামুণে জোক্ জোক্ কৰে ধৰিলে, “বুজিছা নে বোলোঁ,তুমি বৰ মিছা কথা কোৱাঁ হেঁ!বাঁহ আনিবলৈ ক’লা বাঁহ আনিলোঁ,ৰিহা আনিবলৈ ক’লা ৰিহা আনিলোঁ,তথাপি দেখোন বুঢ়াৰ ঘৰত কাৰো মূৰৰ ছিগা চুলি এডালো সৰা নাই?কিবা তুমি পেংলাই কৰিছা নে কি? এনেবোৰ কথা ভাল নহয় বোলোঁ৷ ”বামুণৰ কথা শুনি গণকো অবাক!কি কৰে?আকৌ পুথি-পাঁজি মেলি লৈ মাটিত আঁক পাতি গণিবলৈ লাগিল৷ গণি-পঢ়ি অঁতাই গণকে বামুণক ক’লে, “মিছাতে মোৰ ওপৰত খং কৰিছা৷ মই গণি-পঢ়ি ঠিক কথাকে কৈছিলোঁ৷ বুঢ়াৰ সেই বোৱাৰীয়েকে ৰিহাখন তোমাক দিয়াৰ আগতে তাৰ আগত থোৱা দহিকটাডাল খাই পেলালে৷ এতিয়া যদি কিবা এটা বুদ্ধি কৰি তুমি তাইক মাৰিব পাৰা তেনেহলে হে তোমাৰ কাৰ্য্য সিদ্ধি হব,নতুবা নহয় নিশ্চয় জানিবা৷ তুমি আৰু মোৰ ওচৰলৈ নাহিবা,মোৰ আৰু গণিব-পঢ়িবলৈ একো নাই৷ ”গণকৰ এই উত্তৰ শুনি বামুণে মুখ ওন্দোলাই তাৰপৰা উঠি গুচি আহিল৷

ইয়াৰ পিছত বামুণে অনেক ভাবিলে অনেকে চিন্তিলে৷ বুঢ়াৰ বোৱাৰীয়েকক মাৰিবলৈ একো এটা ভাল বুধি তেওঁৰ আৰু নোলায়৷ কিন্তু ভাবোঁতে ভাবোঁতে বামুণৰ সাৰুৱা মূৰৰপৰা অন্তত ওলাল এটা বুধি৷ বুধিটো ওলালতে বামুণে বুঢ়াক কলেগৈ “আজি ৰাতি মই এটা বৰ ভয়ানক সমাজিক দেখিলো৷ সমাজিকটো যতবাৰ মোৰ মনত পৰিছে,ততবাৰ মোৰ বুকুত খুন্দা মাৰি ধৰিছে৷ ”বুঢ়াই আস্তবেস্তকৈ সুধিলে, “কিনো সমাজিক কোৱাচোন?”বামুণে ক’লে-“কবলৈ আৰু নাই!বৰ দু:স্বপ্ন!বৰ বেয়া সপোন!পুঁৱতীয়া নিশা মোৰ মূৰশিতানতে বহি পকা-থেকেৰাটো যেন বুঢ়া মানুহ এজনে মোৰ মূৰত হাত দি ক’লে-“আজি বৰ কথা এটা,সময় থাকোঁতেই তোমাক কবলৈ আহিলোঁ,-তুমি যি ঘৰ বৰ চহকী মানুহৰ কুল-পুৰোহিত,সেইঘৰ মানুহৰ ঘৰত বৰ কুলক্ষণ এটা সোমালহি৷ তাৰ ফলত সেই মানুহঘৰ এতিয়া অতি শীঘ্ৰে উজাৰ হয়৷ সেই কুলক্ষণটো বুঢ়াৰ সৰুজনী বোৱাৰীয়েক৷ তাই বৰ কুলক্ষণী শাঁখিনী গজমূৰীয়ানী তিৰুতা৷ তাই মানুহঘৰ খাবলৈহে আহিছে;সোনকালে তাইক নাতৰালে এনেঘৰ মানুহ এতিয়া জয়-পাতে ক্ষয় হব৷ ”বুঢ়াই বামুণক সুধিলে, “তেখেতে নো ইয়াৰ এটা উপায় নিদিলে নে?”বামুণে ক’লে, “এটা উপায় দিছে,যদি আপুনি কৰিব পাৰে৷ কিন্তু বৰ টান কাম৷ ”বুঢ়াই ক’লে, “কৰিম কোৱাঁ৷ ”বামুণে ক’লে-“তেওঁ ক’লে,যদি বুঢ়াই বোৱাৰীয়েকক কটাই পেলাব পাৰে,তেনেহলে ঘৰখন ৰক্ষা পৰিব,নহলে সৰ্ব্বনাশ৷ ” এই কথা শুনি বুঢ়াই ভালেখিনি পৰ টলকা মাৰি থাকি,মনতে অনেক কথা গপি-গুণি মাত লগালে, “কি কৰিম,ঘৰখন ৰক্ষা কৰাটোৱেই হে মোৰ উচিত!এটাৰ লগতে ঘৰে-ঘৰোৱাহ যোৱাটো উচিত নহয়৷ ঘৰে-ঘৰোৱাহৰ ৰক্ষাৰ নিমিত্তে লাগিলে এটা যোৱাটোৱেই ভাল৷ ” এইবুলি বুঢ়াই পুতেকহঁতক মতাই আনি পুৰোহিত বামুণে দেখা সপোনৰ কথা ক’লে৷ বাপেকৰ কথা শুনি পুতেকহঁতেও অনেক ভাবি-চিন্তি সৰু বোৱাৰীয়েকক কটাই ঘৰখন ৰক্ষা কৰাটোৱেই থিৰ কৰিলে;আৰু সেই কামৰ ভাৰ সিহঁতে সৰু বোৱাৰীয়েকৰ গিৰিয়েক সৰু ভায়েকৰ হাততে দিলে৷ বুঢ়াৰ সৰু পুতেকটো বৰ হোজা আৰু বাপেক আৰু ককায়েকহঁতৰ বাধ্য আছিল৷ সেইদেখি সি আপোন হাতেৰে ঘৈণীয়েকক কাটিবলৈ মান্তি হ’ল৷

বুঢ়াৰ সৰু পুতেকে ঘৈণীয়েকক কাটিবলৈ,তাই নেদেখাকৈ দিনতে দা এখন ধৰাই শোৱাপাটীৰ গাৰুৰ তলতে থৈ দিলে৷ ৰাতি খাইবৈ গিৰিয়েক-ঘৈণীয়েক পাটীত শুলে৷ ঘৈণীয়েকৰ টোপনি আহিল৷ গিৰিয়েকে ৰাতি দুপৰত উঠি লাহেকৈ গাৰুৰ তলৰপৰা দাখন উলিয়াই লৈ ঘৈণীয়েকৰ ডিঙিত কোব মাৰি দিব খোজোঁতেই,শোৱনিঘৰটোৱে মাত লগালে-“হে হে নাকাটিবা!হে হে নাকাটিবা!হে হে নাকাটিবা!”তিনিবাৰ ঘৰটোৱে এইদৰে মাতিলত গিৰিয়েকে আচৰিত হৈ ঘৈণীয়েকক নাকাটি,দাখন গাৰুৰ তলতে আকৌ সুমাই থৈ শুই পৰিল৷

ৰাতি তিনি পৰ মানত আকৌ তাৰ টোপনি ভাগিল৷ সি আকৌ লাহেকৈ উঠি দাখন লৈ টোপনিত লালকাল ঘৈণীয়েকৰ ডিঙিত কোব্ মাৰিবলৈ দাঙিলে,এনেতে ওচৰতে জ্বলি থকা চাকিটোৱে মাত লগালে-“হেৰ নাকাটিবি!নাকাটিবি!নাকাটিবি!” এইবাৰ ঘৈণীয়েকে সাৰ পাই চকু মেলিলে৷ তাই দেখিলে,গিৰিয়েকৰ হাতত চোকা কপি-দাখন জিলিকি আছে৷ “কি কৰা?কি কৰা?” বুলি তাই ঘপকৰে শোৱাপাটীৰপৰা উঠি গিৰিয়েকৰ হাতত ধৰিলে৷ গিৰিয়েকে উত্তৰ দিলে-“তোক কাটিবলৈ ধৰিছিলোঁ৷ দুবাৰ৷ প্ৰথমবাৰ ঘৰটোৱে হাক দিলত হে থমকি ৰলোঁ৷ ”ঘৈণীয়েকে সুধিলে, “মই নো তোমাৰ চৰণত কি অপৰাধ কৰিলোঁ যে তুমি কাটিব খুজিছা?”গিৰিয়েকে উত্তৰ দিলে, “একো অপৰাধ কৰা নাই,কিন্তু বোপাই আৰু ককাইহঁতে তোক কাটিবলৈ মোক হুকুম দিয়া বাবে হে কাটিব খুজিছিলোঁ৷ ” ইয়াৰ পিছত ঘৈণীয়েকে গিৰিয়েকৰ হাতৰপৰা দাখন কাঢ়ি নি তাক সুধি সকলো কথা জানি লৈ ক’লে, “আপুনি মোক নাকাটিব৷ মই নিৰ্দ্দোষী৷ মই কেতিয়াও কুলক্ষণী নহওঁ৷ পুৰোহিত বামুণৰ উপাৰ্জ্জনৰ বাটত মই কাঁইট হৈছোঁ,দেখি সি চক্ৰান্ত কৰি মিছাকৈয়ে মোৰ শহুৰ আৰু জেঠালহঁতক এইদৰে বুজাই মোক বধি তাৰ বাট মোকোলাই লবলৈ চেষ্টা কৰিছে৷ আপুনিও আচল কথাটো নুবুজি হে এনে অন্যায় কামটো কৰি পপীয়া হবলৈ গৈছিল৷ মোক কাটিব নালাগে;আহক আমি এই ঘৰৰপৰা এতিয়াই ওলাই গুচি যাওঁগৈহঁক৷ তেওঁলোকে সুখেৰে খাইমেলি থাওক৷ ”ঘৈণীয়েকৰ কথাত গিৰিয়েক মান্তি হ’লত,তেতিয়াই দুয়ো সেই ঘৰৰপৰা ওলাই গুচি গ’ল৷ ঘৈণীয়েকে লগত এডাল জৰী আৰু এখন জালৰ বাহিৰে আন একো লোৱা নাছিল৷

গিৰিয়েক-ঘৈণীয়েক দুয়ো গৈ এখন অটব্য অৰণ্যত সোমালগৈ৷ গোটেই দিনটো ফুৰি ফুৰি দুইৰো বৰ ভাগৰ লাগিছিল৷ ঘৈণীয়েক সগৰ্ভা আছিল,সেইদেখি তাই এজোপা গছৰ তলত বহিলগৈ৷ ঈশ্বৰৰ ইচ্ছাত তাইৰ তেতিয়াই তাতে প্ৰসৱ-বেদনা হ’ল আৰু তাই এটি ল’ৰা প্ৰসৱ কৰিলে৷ লৰাটি প্ৰসৱ হোৱাৰ পিছত তাইৰ বৰকৈ পিয়াহ লাগিল৷ তাই গিৰিয়েকক ক’লে, “মোৰ অন্তে-কণ্ঠে শুকাই গৈছে,মোক পানী এটোপা আনি দিয়ক৷ ” গিৰিয়েক ওচৰত পানী বিচাৰি নাপাই এজোপা গছত উঠি চাৰিওফালে চাই দেখিলে যে বহুত দূৰৈত এখন বিল আছে৷ বিলখন দেখিবলৈ পাই সি ঘৈণীয়েকক ক’লে, “সৌফালে দূৰৈত এখন বিল দেখিবলৈ পাইছোঁ;যাওঁ তাৰেপৰা পানী লৈ আহোঁগৈ৷ ”এইবুলি সি ঘৈণীয়েকক তাতে এৰি পানী আনিবলৈ গ’ল৷ কিছুমান বেলিৰ মূৰত সি বিলখন পাই দেখিলে যে তাতে এটা তিনি ঠোঁটীয়া চৰাই আছে৷ সেই চৰাইটোৱে তাক দেখি ক’লে,-“তিনি ঠোঁটেৰে মাছ খাওঁ,কিৰূপে জীওঁ?” চৰাইটোৰ এই কথা শুনি সেই মানুহটোৱে ভাবিলে যে ই এটা প্ৰাণীয়ে যদি তিনি ঠোঁটেৰে মাছ খাইও জীৱ নোৱাৰে তেনেহলে আমি আজি দুটাৰ ঠাইত আকৌ তিনটা হলোঁ,আমি নো তিনিটা প্ৰাণী কেনেকৈ জীম?ইয়াকে ভাবি সি আৰু তাৰপৰা উভতি নাহি সেই পিনেই গুচি গ’ল৷ গৈ এখন দেশ পাই সি এক বামুণৰ ঘৰত হালোৱা হৈ ৰ’লগৈ৷

ইফালে ঘৈণীয়েকে গাৰ বিচেষ্টাত গছৰ তলত পানী পানী কৰি গিৰিয়েকলৈ বাট চাই আমনি লাগি,গিৰিয়েক বহুত পৰতো উভতি নহা দেখি,কেচুৱা কোলাত লৈ নিজেই লাহে লাহে গিৰিয়েকে যোৱা বাটেদি যাবলৈ ধৰিলে৷ গৈ সেই বিলখন পাই দেখিলে যে তাত তিনিঠোঁটীয়া চৰাই এটা আছে৷ তাইক চৰাইটোৱে দেখা মাত্ৰকতে মাত লগালে-“তিনি ঠোঁটেৰে মাছ খাওঁ,কিৰূপে জীওঁ?” এইবুলি তিনিবাৰ চৰাইটোৱে মাতিলত সেই কথা শুনি ঘৈণীয়েকে বুজিলে যে তাইৰ অজলা গিৰিয়েকে এই চৰাইটোৰ এনেকুৱা কথা শুনি হে তিনিটা প্ৰাণী পুহিবৰ ভয়ত কৰবালৈ গুচি গ’ল৷ ইয়াকে ভাবি তাই শোক কৰি,সেই বিলৰে চলুচেলেক পানী খাই, তাতে গা পা ধুই অলপ জিৰাই শঁতাই লৈ তাইৰ লগত থকা জালখনেৰে সেই চৰাইটো ধৰি লৈ লাহে লাহে তাৰপৰা গুচি গ’ল৷ তাই দুখে কষ্টে গৈ গৈ এক ৰজাৰ মালীনীৰ ঘৰ পালেগৈ৷ মালিনীয়ে তাইৰ দুখ পতিয়াই নিৰাশ্ৰয়ক আশ্ৰয় দি তাইক নিজৰ ঘৰতে মৰম বেথা কৰি ৰাখিলে৷

একদিনাপ্ৰতি ল’ৰাৰ মাকে মালিনীক ক’লে, “বাই মই কিমান নো তোমাৰ ঘৰত বহি বহি খাম? আজিৰপৰা মই নগৰত খুজি মাগিয়েই চাউল একো মুঠি আনিমগৈ৷ ” এইবুলি তাই মাগিবলৈ ওলাই গ’ল৷ তাইৰ ল’ৰাটো তেতিয়া বহিবপৰা হৈছিল৷ সেইদেকি তাই ল’ৰাটোক মালিনীৰ ওচৰত বহুৱাই থৈ,মালিনীক কৈ গ’ল-“বাই,মোৰ ল’ৰাটো চাবা৷ ”মাক গ’লত,লৰাটোৱে হাতেৰে খুচৰি খুচৰি মাটি খাবলৈ ধৰিলে৷ এনেতে ল’ৰাটোৰ ফালে মালিনীৰ এবাৰ চকু পৰিলত মালিনীয়ে দেখিলে যে সি যিবোৰ মাটি মুখৰপৰা উকুলিয়াই দিছে সেইবোৰ একোচেকুৰা সোণ হৈ ওলাইছে৷ মালিনীয়ে এই কথা দেখি আচৰিত হ’ল৷ তাই ভাবিলে “এইটো তো বঢ়িয়া কথা,-ল’ৰাটো যদি সদায় মই মোৰ লগত ৰাখি থওঁ তেন্তে মই সদায় এইদৰে তাৰপৰা সোণ পাম৷ তাৰ মাক আজি আছে,কাইলৈ নাই;এতেকে ল’ৰাটো ৰাখি থব লাগিল৷ ” ইয়াকে ভাবি মালিনীয়ে লৰাটোক কোলাত লৈ বৰকৈ মৰম কৰি গুড় চেলেকাবলৈ ধৰিলে৷ গুড় চেলেকিবলৈ পাই ল’ৰাটোৱে মালিনীৰ কোলাৰপৰা ননমাই হ’ল৷ এনেতে ল’ৰাটোৰ মাক ওলালহি৷ মাকে ল’ৰাটোক মালিনীৰ কোলাৰপৰা লবলৈ হাত মেলিলত সি মাকৰ কোলালৈ নহাই হ’ল৷ কোনোমতেই মাকে ল’ৰাটো মালিনীৰ কোলাৰপৰা আনিব নোৱাৰিলে;আৰু মালিনীয়ে তেনে হোৱা দেখি চল পাই তাৰ মাকক ডহ ডহীয়াকৈ ক’লে যে “এইটো মোৰ হে ল’ৰা,তোৰ নহয়৷ ”ল’ৰাটোৰ নিমিত্তে লাহে লাহে মালিনীৰ আৰু ল’ৰাৰ মাকৰ মাজত বৰ দন্দ লাগিল,-মালিনীয়ে বোলে সেইটো তাইৰ নিজৰ ল’ৰা আৰু ল’ৰাৰ আচল মাকে বোলে তাইৰ হে ল’ৰা৷ শেহত ল’ৰাৰ মাক নিৰুপায় হৈ সেই দেশৰ ৰজাৰ ওচৰ পালেগৈ আৰু তাই ৰজাৰ আগত মালিনীৰ ওপৰত গোচৰ কৰিলে৷ ৰজাই পাত্ৰ-মন্ত্ৰী সভাসদসকলেৰে সৈতে বৰ-চ’ৰাত বহি গোচৰ সুধি একোকে ঠিক কৰিব নোৱাৰি বিমোৰত পৰিল৷ অন্তত মন্ত্ৰীয়ে ক’লে, “সৰ্গদেউ,এটা কাম কৰা যাওক,-দুইজনী তিৰুতাৰ বুকুত সাত জাপকৈ কাপোৰ বান্ধি দিয়া হওক৷ লৰাটো সিহঁতৰ আগতে বহুৱাই দিয়া হওক৷ লৰাটো দেখি দুইজনীৰ ভিতৰৰ যি জনীৰে পিয়াহ ওলাব সেইজনীয়েই তাৰ আচল মাক৷ ”মন্ত্ৰীৰ কথামতে কৰা হ’লত দেখা গ’ল যে ল’ৰাটোৰ আচল মাকৰ পিয়াহ ওলাই তাইৰ বুকুৰ সাত তৰপ কাপোৰ তিতি গৈছে;আৰু মালিনীৰ কাপোৰ শুকান৷ ইয়াকে দেখি ৰজাই তেতিয়াই আচল মাকক ল’ৰাটো দি দিলে৷ মাকে হেৰোৱা মাণিক পুতেকক পাই ৰজাক আৰ্শীব্বাদ দি গুচি গ’ল,আৰু সেই নগৰৰে এঘৰ মানুহৰ ঘৰত আশ্ৰয় লৈ থাকিলগৈ৷

 এইদৰে কিছুকাল যোৱাৰ পিছত,সেই নগৰৰ ৰজা ঢুকাল৷ ৰজাৰ ল’ৰা নাছিল;সেইদেখি পাত্ৰ-মন্ত্ৰীসকলে ৰজা পাতিবলৈ ৰজাৰ যোগ্য সুলক্ষণীয়া ল’ৰা এটা বিচাৰিবলৈ ধৰি সেই ল’ৰাটোকে তেনে যেন দেখি আনি সিংহাসনত বহুৱাই ৰজা পাতি সেৱা কৰিলে;আৰু মাককো নি ৰাজঘৰত থলে৷ ল’ৰাটোৰ নাম সোণ-বৰিষ ৰজা হ’ল৷

একদিনাপ্ৰতি সোণ-বৰিষ ৰজাই মাকক সুধিলে, “আই,মোৰ নো বোপাই নাই নে?”মাকে উত্তৰ দিলে, “আছিল,কিন্তু তেওঁ কলৈ গ’ল কব নোৱাৰোঁ” এইবুলি মাকে পুতেকৰ আগত তেওঁলোকৰ আগৰপৰা গুৰিলৈকে সকলো বৃত্তান্ত ক’লে৷ মাকে সোণ-বৰিষ ৰজাক ক’লে, “তুমি এটা পুখুৰী খনাওঁ বুলি ৰাজ্যত জাননী দি কোৱাঁ যে-যি পুখুৰী খানিবলৈ আহিব,মানুহটোৱে পতিIIO অনাকৈ পইচা আৰু এমহাকৈ সোণ দিয়া যাব৷ ”ৰাজমাওৰ কথামতে সোণ-বৰিষ ৰজাই জাননী দিলত অনেক পুখুৰী খানিবলৈ আহিল৷ ৰজাৰ মাকে পুখুৰীৰ পাৰতে সেই তিনি-ঠোঁটীয়া চৰাইটো বন্ধাই থৈ কোটোৱালক কলে, “যি এই চৰাইটোৰ মাত শুনি কোৰৰ নালত মূৰ থৈ বেজাৰ কৰিব তাকে মোৰ ওচৰলৈ ধৰি লৈ আহিবি৷ ”

যি বামুণৰ ঘৰত সোণ-বৰিষৰ বাপেকে হালোৱা হৈ আছিল সেই বামুণে,ৰজাই পুখুৰীখনোৱা আৰু খানিবলৈ গলে পইচা আৰু সোণ দিয়া কথা শুনি তেওঁৰ হালোৱাটোকো পুখুৰী খানিবলৈ পঠিয়াই দিলে৷ সেই হালোৱাই পুখুৰী খানিবলৈ আহি তাতে সেই তিনিঠোঁটীয়া চৰাইটো দেখি আৰু তাৰ মাত শুনি তাৰ আগৰ কথা মনত পৰি কোৰৰ নালত মূৰ দি বেজাৰ কৰিবলৈ ধৰিলত,ৰজাৰ কোটোৱালে তাক ধৰি আনি ৰাজমাওৰ আগত দিলেহি৷ ৰজাৰ মাকে তাক দেখিয়েই চিনি পাই তাক ভিতৰলৈ নি ভাত-পানী খুৱাই নিজৰ চিনাকি দি সকলো কথা কলত,সি আনন্দতে কান্দি পেলালে৷ ৰজাৰ মাকে তেতিয়া গিৰিয়েকক ক’লে, “মোক কুলক্ষণী বুলি কাটিবলৈ তোমাক লগাই দিয়াসকলৰ এতিয়া বিচাৰ লোৱাঁ৷ ”

ইয়াৰ পিছত সোণ-বৰিষ উঠি-ৰজা হৈ বাপেকক তেওঁ বহি-ৰজা পাতিলে;আৰু আগৰ ঘৰত মানুহৰ বিচাৰ-খোচাৰ কৰি ইয়াকে পালে,যে সকলো ধ্বংস হৈ মৰি হাজি ঢুকাল,-মাত্ৰ ককায়েক এটা আছে৷ বাপেকৰ ককায়েকক সোণ-বৰিষে অনাই নিজৰ লগত ভালকৈ ৰাখিলে আৰু সেই পুৰোহিত বামুণ আৰু গণকক ধৰাই আনি শূলত দিয়ালে৷

*****

বেটুকোঁৱৰ

এজন ৰজা আছিল৷ তেওঁৰ সাতজনী কুঁৱৰী৷ কাৰো ল’ৰা-ছোৱালী নোহোৱা দেখি ৰজাৰ মনত বৰ বেজাৰ৷ ৰজাই অনেক পূজা-পাটল অনেক দান-দক্ষিণা কৰিলে,তথাপি তেওঁৰ ল’ৰা-ছোৱালী একোকে নহ’ল৷

এদিন ৰজাই সমাজিক দেখিলে যে তেওঁক এজন বুঢ়া মানুহে কৈছে যে “তুমি কাইলৈ পুৱাই নৈত স্নান কৰি তিতা তিয়নিৰে সাতবাৰ তম: তম: বুলি মাতিলে তোমাৰ হাতত ৰঙা টেমা এটা পৰিবহি৷ সেই টেমাটোৰ ভিতৰত এটা গোলাপ জামু থাকিব৷ সেই জামুটো আনি তুমি তোমাৰ সাতোজনী তিৰুতাক খাবলৈ দিবাঁ;তেওঁলোকে খালেই তেওঁলোকৰ ল’ৰা হব৷ ”ৰজাই সাৰ পাই উঠি পিছদিনা ৰাতিপুৱাই সেইদৰে নৈত গা ধুই সাতবাৰ তম: তম: কৰিলত ৰঙা টেমা এটা তেওঁৰ হাতত পৰিলহি৷ আৰু সেই টেমাটো মেলি তাত জামু এটা পাই আনি সাতোজনী ঘৈণীয়েকক তেওঁ খাবলৈ দিলে৷ কুঁৱৰীহঁতে জামুটো খাবলৈ গা ধুবলৈ গ’ল আৰু গা ধুই আহি ভগাই খালেহি;কিন্তু সৰুজনী অহাত পলম হোৱা বাবে তাইলৈ নথলে৷ সৰু কুঁৱৰীজনীক আন কেইজনী কুঁৱৰীয়ে আগৰেপৰা দেখিব নোৱাৰিছিল আৰু ৰজাৰো তাই এলাগী আছিল;সেইদেখি আন কেইজনীয়ে তাই অহাত অলপ পলম হলতে তাৰে চেলু লৈ তাইলৈ জামুৰ ভাগ নথলে৷ সৰুজনীয়ে গা ধুই আহি আন কেইজনীক জামুৰ ভাগ খুজিলত,সিহতে তাইক জোকোৰা মাৰি ক’লে, “তোলৈ আমি জামু লৈ বহি থাকিম নে কি? আগেয়ে নাহিলি কেলৈ?” এই কথা শুনি সৰুজনীয়ে চকুৰ পানী উলিয়াই,ওচৰতে পৰি থকা জামুৰ বেটুটোকে খালে৷

সময়ত এটাইকেউজনী কুঁৱৰীৰ একোটাকৈ ল’ৰা হ’ল৷ ল’ৰা কেইটা লাহে লাহে ডাঙৰ হৈ আহিল৷ এদিন এটা ফকৰি কৰবাৰপৰা আহি ৰজাক ক’লে, “সৰ্গদেউ,আপোনাৰ ঘৰ দেখি বৰ সন্তোষ পালোঁ,কিন্তু এটা বস্তু আপোনাৰ ঘৰত নাই দেখি দুখ পালোঁ৷ আপোনাৰ ঘৰত-

সোণৰ গছ,ৰূপৰ পাত৷

                                        সাত টিলিকিত ম’ৰাৰ নাচ৷ ৷ ”

        নাই৷ এনেকুৱা গছ এজুপি নথকাৰ বাবে আপোনাৰ ঘৰ সম্পূৰ্ণ হোৱা নাই৷ ”এই কথা শুনি ৰজাই তেতিয়াই কোঁৱৰহঁতক মাতি আনি তেনেকুৱা গছ এজোপা বিচাৰি আনিবলৈ পঠিয়াই দিলে৷ ৰজাৰ ল’ৰাহঁতে নাওদুনি লৈ খোৱা-লোৱাৰ সজুলি ভৰা দি যাবলৈ ওলাইছে,এনেতে এলাগী কুঁৱৰীৰ পুতেক বেটু-কোঁৱৰে আহি ককায়েকহঁতক ক’লে, “ককাইহঁত,মোকো লগতে নে৷ ”বেটু-কোঁৱৰে লগত যাবলৈ বৰকৈ কাকুতি-মিনতি কৰিবলৈ ধৰিলত ককায়েকহঁতে তাকো নাৱৰ চৰঠতে পৰি থাকিবি বুলি তুলি লৈ গ’ল৷

নৈয়েদি গৈ গৈ সিহঁতে ডাঙৰ আমগছ এজোপা পালেগৈ৷ গছজোপাত আমবোৰ সেন্দুৰীয়া হৈ পকি আছে৷ সেই আম গছৰ তলতে সিহঁতে নাও বান্ধি আম খাই ইফাল-সিফালকৈ থাকোঁতে,বেটুকোঁৱৰে আমগছৰ গুৰিত এটা ডাঙৰ গাঁত দেখিলে৷ সি গাঁতটো দেখি তাত কি আছে চাবৰ মন কৰি ককায়েকহঁতক ক’লে, “মই এই গাঁতটোত সোমাই নামি যাওঁ,ইয়াত কি আছে চাওঁগৈ৷ তহঁতে মই নাহোঁ মানে নাও নেমেলিবিহঁক দেই৷ ” এই বুলি কৈ সি লেজু এডাল গাঁতটোত এৰি দি লাহে লাহে তাতে ধৰি গাঁতৰ তললৈ নামি গ’ল৷ গৈ গৈ অন্তত সি এখন বৰ নগৰ পালেগৈ৷ নগৰখনত সি মানুহ-দুনুহ নেদেখিলে;মাত্ৰ কিছুমান হাড়-মূৰ চাৰিওফালে পৰি থকা দেখিলে৷ সি ভয়ে ভয়ে গৈ দেখিবলৈ ভাল ডাঙৰ ঘৰ এটাত সোমালগৈ,আৰু ঘৰটোৰ ভিতৰত এখন ছালপীৰাৰ ওপৰত এজনী সুন্দৰী কন্যা অকলৈ শুই থকা দেখিলে৷ ছোৱালীজনীৰ ভৰিৰ ফালে এটা বগা চোৱঁৰ আৰু মূৰশিতানৰ ফালে এটা ক’লা চোৱঁৰ আছিল৷ ক’লা চোৱঁৰটোৰে ছোৱালীজনীক বিচিলত তাইৰ নাক-কাণৰপৰা তেজ ওলাল৷ তাকে দেখি সি ভয় খাই ভৰিপিঠানৰ ফালৰ চোৱঁৰটোৰে বিচি দিলে৷ সেইটোৰে বিচিলত ছোৱালীজনীয়ে উস্ উস্‌কৈ পাটীৰ পৰা উঠি আহিল৷

কন্যাজনীয়ে বেটু-কোঁৱৰকদেখি আচৰিত হৈ সুধিলে, “তুমি কোন?”কোঁৱৰে তাৰ বিষয়ে সকলো কথা তাইক ভাঙি ক’লত তাই ক’লে, “তুমি এতিয়াই যোৱাঁ,নহলে তোমাক ৰাক্ষসে খাব৷ এইখন ৰাক্ষসৰ দেশ৷ আজি তিন দিন হৈছে,ৰাক্ষসে এই নগৰৰ মানুহ এটাইবোৰ খালে৷ কেৱল মোক হে সিহঁতে নোখোৱাকৈ এৰিছে৷ সিহঁত এতিয়া চৰিবলৈ গৈছে৷ মোক সিহঁতে যাবৰ সময়ত এটা চোৱঁৰেৰে বিচি মাৰি থৈ যায়,আৰু উভতি আহি এটা চোৱঁৰেৰে বিচি জীয়ায়৷ ”কোঁৱৰে ক’লে, “এতিয়া,তেন্তে কি হব?সিহঁত আহি ওলায়হি যদি?”কন্যাই ক’লে, “হওঁতে সিহঁত আহিবৰ হৈছে;তুমি সেই সৰিয়হৰ ডুলিটোৰ ভিতৰতে সোমাই থাকা৷ ” এই কথা শুনি কোঁৱৰ গৈ সৰিয়হৰ ডুলিৰ ভিতৰত সোমাই থাকিল৷ যোৱাৰ আগেয়ে কোঁৱৰে ক’লা চোৱঁৰেৰে বিচি ছোৱালীজনী মাৰি থৈ গ’ল৷ এনেতে ৰাক্ষসবোৰ ওলালহি৷ সিহঁতে ছোৱালীজনীক বগা চোৱঁৰেৰে বিচি জীয়াই লৈ সুধিলে, “মানুহৰ গোন্ধ পাইছোঁ দেখোন একা?”তাই ক’লে, “ময়েই হে মানুহ ইয়াত আছোঁ,মোৰেই গোন্ধ পাইছহঁক৷ লাগে যদি মোকে মাৰি খা৷ ” “তোক নামাৰি ৰাখিছোঁ,কিয় খাম?”বুলি ৰাক্ষসে ক’লে৷

কোঁৱৰে ৰাতিটো কষ্টেমষ্টে সৰিয়হৰ ডুলিতে কটাই পিছদিনা ৰাতিপুৱাই ৰাক্ষসবোৰ চৰিবলৈ গ’লত তাৰপৰা ওলাই আহি ছোৱালীজনীক জীয়াই লৈ ক’লে, “মই তোমাক ৰাক্ষসৰ হাতৰপৰা সৰুৱাই নিম বুলি ভাবিছোঁ৷ ইহঁতক কেনেকৈ মাৰিব পাৰি তুমি কব পাৰা নে?”কন্যাই “নোৱাৰোঁ”বুলি ক’লে৷ কোঁৱৰে ক’লে, “আজিও মই সৰিয়হৰ ডুলিতে সোমাই থাকোঁ,সিহঁত আহিলে তুমি এটা বুধি উলিয়াই পাবা যদি সেইটো সুধি জানি লোৱাঁ৷ ”কন্যা এই কথাত মান্তি হ’ল৷ সেইদিনা গধূলি ৰাক্ষসবোৰ আহি সিহঁতে তাইক জীয়ালতে তাই কান্দিবলৈ ধৰিলে৷ সিহঁতে “কিয় কান্দিছ?”বুলি সুধিলত তাই ক’লে, “মোৰ বৰ মনত দুখ লাগিছে৷ মোৰ আই-বোপাই মিতিৰ-কুটুম কোনোৱেই নাই৷ এতিয়া তোমালোকেই মোৰ আপোন হৈছা৷ এতেকে তোমালোকৰ বাবে মোৰ মনত চিন্তা হয়,যদি তোমালোকক কোনোবাই কৰবাত মাৰে,তেন্তে মোৰ গতি কি হব?”ৰাক্ষসহঁতে তাইক আশ্বাস দি ক’লে, “তই একো চিন্তা নকৰিবি,আমাক কোনেও মাৰিব নোৱাৰে৷ আমাৰ জীৱটো সৌ পুখুৰীটোৰ মাজৰ পানীৰ তলত এটা টেমাৰ ভিতৰত ভোমোৰা হৈ আছে৷ কোনোবাই যদি গৈ পুখুৰীতে নামি সাতবাৰ তম: তম: বুলি মাতে তেনেহলে হে সি টেমাটোৰ ভিতৰৰপৰা ওলাই আহিব৷ আৰু তেতিয়া যদি ভোমোৰাটো কোনোবাই একেকোবেই কাটি তাৰ তেজ চৰু এটাত ধৰিব পাৰে তেহে আমি মৰিমহঁক৷ ”

পিছদিনা পুৱাই ৰাক্ষসবোৰ চৰিবলৈ গ’লত বেটু-কোঁৱৰ ডুলিৰপৰা ওলাই কন্যাজনীক জীয়ালত,ৰাক্ষসবোৰক কেনেকে মাৰিব পাৰি সেই কথা কন্যাই কোঁৱৰক ক’লে৷ তেতিয়াই কোঁৱৰে হাতত তৰোৱাল এখন আৰু চৰু এটা লৈ পুখুৰীত নামিলগৈ,আৰু সাতবাৰ তম: তম: বুলি মাতিলত ভোমোৰাটো ওলাই আহিল৷ ভোমোৰাটো কোঁৱৰে তৰোৱালেৰে একে কোবেই কাটি তাৰ তেজ চৰুত ধৰিলতে,ইপিনে গিৰিং গিৰিং শব্দ হবলৈ ধৰিলে৷ ৰাক্ষসবোৰ যেয়ে য’তে আছিল ত’তে পৰি পৰি মৰিল৷ কোঁৱৰে পুখুৰীৰপৰা উঠি কন্যাৰ ওচৰ পালেহি৷ কন্যাৰ মহা আনন্দ৷

ইয়াৰ পিছত কোঁৱৰে কন্যাক সোণৰ গছ,ৰূপৰ পাত,সাত টিলিকত ম’ৰাৰ নাচ’ এনেকুৱা গছ ক’ত আছে বুলি সুধিলত কন্যাই কোঁৱৰক সেই গছ দেখুৱাই দিলে;আৰু দুটা পুখুৰী দেখুৱাই দিলে,এটাৰ পানী কাৰবাক খুৱাই দিলে খাওঁতাজন এটা হালধীয়া চৰাই হৈ উৰি ঘৰৰ চটিৰ ওপৰত উঠি বহি থাকেগৈ;অইনটোৰ পানী খুৱালে আকৌ মানুহ হয়৷ এইবোৰ বস্তুৰে সৈতে কন্যাজনীক কোঁৱৰে পেৰা এটাৰ ভিতৰত সুমাই ললে৷ তাৰ পিছত সি লেজুডাল ধৰি ধৰি গাঁতত উঠি আহি আমতল ওলালহি৷ এনেতে সি দেখিলে যে তাৰ পেৰাটো সি পাহৰি এৰি আহিল৷ সেইদেখি সি ককায়েকহঁতক নাও নেমেলিবলৈ কৈ আকৌ গাঁতেদি নামি পেৰাটো আনিবলৈ গ’ল৷ ইফালে ককায়েকহঁতে নাও মেলি দিলে৷

কোঁৱৰে পেৰাটো লৈ আহি দেখিলে যে নাও নাই৷ সি মহা বিপাঙত পৰি পেৰাটো লৈ আকৌ গাঁতেদি নামি গ’ল৷ গৈ দেখে,এঠাইত এটা গৰুণ্ডই মৰা ৰাক্ষস এটা খাই আছে৷ কোঁৱৰে গৰুণ্ডৰ ওচৰ চাপি নিজৰ বিপদৰ কথা গৰুণ্ডই কৈ খাটিলে যে পেৰাটোৰে সৈতে যেন গৰুণ্ডই তাক কান্ধত তুলি তাৰ বাপেকৰ ৰাজ্যত থৈ আহে৷ সি অনেক কাকুতি-মিনতি কৰাত গৰুণ্ডই মান্তি হৈ ক’লে, “ৰ এথোন,মোৰ ভোক গুচা নাই,এনেকুৱা আৰু একুৰি ৰাক্ষস খাই লওঁ৷ ”

একুৰি ৰাক্ষস খাই গৰুণ্ডই বেটু-কোঁৱৰক পেৰাটোৰে সৈতে কান্ধত লৈ ৰজাৰ নগৰত থৈ গ’ল৷ ৰজাৰ নগৰত মহা হুলস্থুল৷ দা-ডাঙৰীয়া লা-লগুৱাকে আদি কৰি সকলো ৰজাৰ বৰচ’ৰাত চাপিলহি,ৰজাৰ কোঁৱৰহঁতে কি আনিছে চাবলৈ৷ বেটু-কোঁৱৰ পেৰাটোৰ সৈতে চ’ৰাৰ এচুকত বহি আছে৷ ৰজাই পুতেকহঁতক মাতি আনি সিহঁতে কি আনিছে সুধিলত,সিহঁতে একো দেখুৱাব নোৱাৰিলে৷ তাৰ পিছত ৰজাই বেটু-কোঁৱৰক সুধিলত বেটু-কোঁৱৰে পেৰা মেলি সেই সোণৰ গছ,কন্যাজনী আৰু আন বস্তু দেখুৱালে৷ ৰজাই বৰ সন্তোষ পাই বেটু-কোঁৱৰক উঠি-ৰজা পাতি নিজে বহি-ৰজা হ’ল;আৰু ই কেইটা কোঁৱৰক খেদাই দিলে৷

*****

ছয় সখিয়েক,এক ৰাক্ষসী

এখন নগৰত পাঁচোটা ডেকা-লৰাই সিহঁতৰ বাপেকহঁতৰে সৈতে দন্দ কৰি ঘৰত নাথাকোঁ বুলি দেশ ভ্ৰমণ কৰিবলৈ ওলাল৷ সিহঁতৰে সৈতে সেই দেশৰ এলাগী ৰাণীৰ ল’ৰা এটাও ওলাল৷ এলাগীৰ কোঁৱৰেও বাপেকৰ পৰা মৰম-চেনেহ নেপাইছিল দেখি তাৰ মনতো বিৰকতি লাগি আছিল৷ এতিয়া ছয়োটাই সখি বন্ধাই লৈ কোনেও কাকো কেতিয়াও নেৰোঁ বুলি কথা বান্ধি ললে৷

সিহঁত গৈ থাকোঁতে গৈ থাকোঁতে বাটতে ৰাতি হ’ল৷ বাটত যাওঁতে গধূলি পৰত সিহঁতে দেখিলে যে সিহঁতৰ পিছে পিছে কৰবাৰ পৰা এজনী ফিন্দ খোৱা ওহাৰেৰে গাখীৰতী ছাগলী আহিব লাগিছে৷ সিহঁতে এজোপা বৰ-গছৰ তলত থাকি ৰাতিটো কটাবলৈ মন কৰি ৰ’লত দেখিলে যে ছাগলীজনীও তাতে ৰ’ল৷ ছাগলীজনীয়ে সেইদৰে সিহঁতৰ লগ লোৱা দেখি সিহঁতে তাইক নেখেদাই ওচৰতে বান্ধি থলে,আৰু কোৱামেলা কৰিলে যে “ভালেই হ’ল ৰাতি এইৰ গাখীৰ খীৰাই খামহঁক৷ ”অলপ ৰাতি হ’লত সঁচাকৈয়ে সিহঁতে ছাগলীজনী খীৰাই বহুত গাখীৰ পালে,আৰু এটাইকেইটাই হেঁপাহ পলুৱাই গাখীৰ খাই মহা আনন্দেৰে শুই থাকিল৷ ছাগলীজনী আচলতে ৰাক্ষসী আছিল৷ ৰাতি দুপৰ হ’লত তাই মনে মনে নিজ মূৰ্ত্তি ধৰি ৰাক্ষসী হৈ ছয় সখিয়েকৰ এটাক খাই থৈ আকৌ ছাগলী ৰূপ ধৰি আগৰ ঠাইতে বান্ধ খাই থাকিল৷ ৰাতি পুৱালত সিহঁতে উঠি লগৰ সখিয়েক এটাক নেদেখি ভাবিলে যে সি সিহঁতক এৰি ৰাতিয়েই পলাই গ’ল৷ নাইকিয়া হোৱা সখিয়েকৰ কাৰ্য্যক গৰিহণা দি সিহঁতে সেইদিনা আকৌ যাবলৈ ধৰিলে আৰু যাৰ ছাগলী তাৰ ঘৰলৈ যাওক বুলি ছাগলীজনী মেলি দিলে৷ কিন্তু অলপ গৈ দেখিলে যে ছাগলীজনীয়ে সিহঁতৰ পিছ নেৰা হ’ল৷

সেইদিনা ৰাতি হ’লত পাঁচ সখিয়েক আকৌ আগৰদৰে গছ এজোপাৰ তলতে শুই থাকিল,আৰু সিহঁতে ছাগলীজনীৰ গাখীৰ খীৰাই খাই তাইক ওচৰতে বান্ধি থলে৷ সেই দিনাও ছাগলীৰূপী ৰাক্ষসীয়ে আগৰ ৰাতিৰদৰে পাঁচ সখিয়েকৰ এটাক খালে আৰু বাকী কেইটাই সেই কথা গমকে ধৰিব নোৱাৰিলে৷ পুৱা চাৰি সখিয়েকে আকৌ সিহঁতৰ ভিতৰৰ এটাক নেদেখি সিয়ো বিশ্বাসঘাটকতা কৰি সিহঁতক এৰি গ’ল বুলি বেজাৰ কৰিলে আৰু সিহঁতে চাৰিওজনৰ ভিতৰত কোনেও আৰু কাকো নেৰোঁ বুলি শপত খালে৷

সেইদিনাও গধূলি হ’লত চাৰি সখিয়েকে এজোপা গছৰ তলত আশ্ৰয় লৈ ছাগলীজনী বান্ধি গাখীৰ খীৰাই খাই শুই থাকিল;কিন্তু ৰাতি আকৌ আগৰদৰে ঘটিল,তেওঁলোকৰ এজন ৰাক্ষসীৰ পেটত সোমাল৷ ৰাতিপুৱা বাকী তিনিজনে পুনৰ তেনে ঘটনা ঘটা দেখি বৰ বেজাৰ কৰি আকৌ যাবলৈ ধৰিলে৷ সেই ৰাতিও পূৰ্ব্বৱতে তেওঁলোক এজোপা গছৰ তলত শুই থাকোতে তিনিজনৰ এজনক আকৌ ৰাক্ষসীয়ে খালে৷ ৰাতিপুৱা বাকি থকা দুই সখিয়েকে বাৰে বাৰে তেনে হোৱা দেখি নথৈ বেজাৰ কৰি সেই গছৰ তল এৰি যাবলৈ ধৰিলে৷

গধূলি দুয়ো আগৰদৰে আকৌ এজোপা গছৰ তলত থিতি হ’ল আৰু খাই-বৈ শুই থাকিল;কিন্তু মনত নানা ভাৱনা-চিন্তা হোৱা বাবে তেওঁলোকৰ ভালকৈ টোপনি অহা নাছিল৷ এনেতে ৰাতি দুপৰ হ’ল৷ ৰাক্ষসীয়ে ছাগলীৰ ৰূপ এৰি নিজ মূৰ্ত্তি ধৰিলে৷ যেই তাই এজনক খাবলৈ ধৰিলে,সি ৰাক্ষসীক কাকূতি কৰিবলৈ ধৰিলে, “মোক নাখাবা,নাখাবা”বুলি৷ কিন্তু এক নিমিষতে তাৰ মাত মাৰ গ’ল,সি ৰাক্ষসীৰ পেটলৈ গ’ল৷ কাণ্ড দেখি ভয়ত সিজন নিসাৰসাৰে পৰি থাকিল৷ এতিয়া যিজন বাকী ৰ’ল,সেইজন হৈছে ৰজাৰ সেই এলাগী কুঁৱৰীৰ পুতেক৷ ৰাতি পুৱালতে এলাগীৰ কোঁৱৰে ছাগলীজনী তাতে এৰি থৈ ঘৰ-মুৱা হৈ খোজ ল’লে৷ অলপ বাট গৈ সি উভতি চাই দেখিলে যে ছাগলীজনী তাৰ পিছে পিছে আহিছে৷ মাৰি এডাল লৈ সি ছাগলীজনী ইমানকৈ খেদালে কিন্তু একোপধ্যে ৰাক্ষসী-ছাগলী তাৰ পিছ নেৰা হ’ল৷ শেহত সি কোবাকুবিকৈ গৈ নগৰৰ ওচৰ পাই লৰ ধৰি নগৰত সোমাল গৈ আৰু ছাগলীজনী এজনী সুন্দৰী ছোৱালী হৈ তাৰ পিছে পিছে লৰিবলৈ ধৰিলে৷ কোঁৱৰে উধাতু খাই গৈ ৰজাৰ আগতে ওলাই সকলো কথা কলত,তাৰ পিছত যোৱা ছোৱালীজনীয়েও সেইবোৰ মিছা বুলি ৰজাক ক’লে৷ ৰজাই তাইৰ ৰূপ দেখি মোহ গৈ কোঁৱৰৰ কথা মিছা বুলি উৰাই দি ছোৱালীজনীক নিজৰ কুঁৱৰী পাতি ললে৷ বাপেকৰ ব্যৱহাৰত মৰ্ম্মান্তিক বেজাৰ পাই এলাগীৰ পুতেক গুচি গৈ নিজৰ ঘৰত থাকিলগৈ৷

এমাহ মানৰ ভিতৰত ৰজাই দেখিবলৈ পালে যে ৰজাৰ ঘৰৰ মানুহ ঢুকাই যাবলৈ ধৰিছে৷ ৰজাই এই কথাটোৰ কাৰণ বিচাৰি দেখিলে যে তেওঁৰ মৰমৰ কুঁৱৰীয়ে দিনৌ ৰাতি এটা এটাকৈ মানুহবোৰ খাই ঢুকাই নিছে৷ তেতিয়া ৰজাই বুজিব পাৰিলে যে এলাগী কুঁৱৰীৰ পুতেকে কোৱা কথা সঁচা;তেওঁ যাৰ ৰূপত মোহ গৈ যাক তেওঁৰ মৰমৰ ৰাণী পাতিছে সেইজনী ৰাক্ষসী হে৷ ইয়াৰ পিছতে ৰজাই এলাগীৰ পুতেকক মতাই আনি ক’লে যে যদি সি সেই ৰাক্ষসীৰ হাতৰপৰা তেওঁক সৰুৱাই দিব পাৰে তেন্তে তাক তেওঁ উঠি-ৰজা পাতিব৷ পুতেকে এই কথা শুনি “বাৰু চেষ্টা কৰি চাওঁ”বুলি ওলাই গৈ এখন নৈৰ কাণত বহি ভাবি আছে;এনেতে এটা চিলনী কৰবাৰপৰা উৰি আহি তাৰ ওচৰতে পৰি তাক ক’লে যে “তুমি কিয় এইদৰে ভাবি আছা;তুমি এই নৈৰ পাৰেদি হাবিয়ে হাবিয়ে দিনচেৰেকৰ বাট গ’লে এখন ৰাক্ষসৰ দেশ পাবাগৈ৷ তাতে এই ৰাক্ষসী-ৰাণীৰ মাক থাকে৷ মাকৰ নাম মালতী৷ আৰু এই ৰাণী হৈ থকা জীয়েকৰ নাম আলতী৷ তুমি আলতীৰ পুতেক বুলি তাতে কান্দি থাকি মাকৰ আগত চিনাকি দিলেই তোমাৰ কাৰ্য্য সিদ্ধি হব৷ ” এইদৰে যি যি কৰিব লাগিব চিলনীয়ে তাক শিকাই দিলে৷ চিলনীৰ কথা শুনি কোঁৱৰে সেইদৰে গৈ ৰাক্ষসীৰ দেশ পালেগৈ আৰু এঠাইত বহি-

                                           “আলতী মাক মালতী ঐ!

                                            জীয়েৰৰ নৰীয়া টান!”

বুলি বিনাই কান্দিবলৈ ধৰিলে৷ তাৰ কান্দোন শুনি মালতি ওলাই আহি তাক সুধিলে, “তই কোন?আলতীৰ কি হৈছে?কিয় কান্দিছ?”কোঁৱৰে উত্তৰ দিলে-“মই মালতীৰ পুতেক৷ তেওঁৰ বৰ মৰামুছা নৰীয়া!সেইদেখি মোৰ বুঢ়ী আইক বাতৰি দিবলৈ আহিছোঁ৷ তুমিনো কোন?”মালতীয়ে ক’লে, “ময়েই মালতী৷ ” এই কথা শুনি কোঁৱৰে বৰকৈ কান্দিবলৈ ধৰিলত,মালতীয়ে কোঁৱৰক নাতিয়েক ভাবি মৰম কৰি ঘৰলৈ লৈ গ’ল৷ কিন্তু কোঁৱৰে বৰকৈ কান্দি কান্দি মালতীক কবলৈ ধৰিলে, “বুঢ়ীআই,মোৰ আইৰ ইমান নৰীয়া মই দেখি আহিলোঁ এতিয়ামানে তেওঁ কিজানি ঢুকালেই৷ ”এই কথা শুনি মালতীয়ে তাক বুজনি দি ক’লে, “মোৰ সোণাই,তই বেজাৰ নকৰিবি তোৰ মাৰ মৰিব নোৱাৰে৷ মই তোৰ মাৰৰ দেহ-লাও তোক দেখুৱাওঁ আহ৷ ” এইবুলি চোৰ-চাঙত তাক তুলি মালতীয়ে জীয়েকৰ দেহ-লাওটো দেখুৱাই ক’লে, “এইটো দেহ-লাও মোৰ,সেইটো মাৰৰ,সৌকেইটা মোমায়েৰহঁতৰ৷ বোপাই,এই দেহলাও কেইটা নাকাটিলে আমি কোনো নমৰোঁ৷ তই মিছাতে কিয় বেজাৰ কৰিছ?” ইয়াৰ আগেয়ে চিলনীৰ বুধিমতে কোঁৱৰে তাৰ গাৰ কাপোৰৰ ভিতৰত লুকাই দা এখন লৈ গৈছিল৷ সি তৎক্ষণাৎ সেইখন উলিয়াই লৈ তাৰে ঘেচ্ ঘেচ্ কৰে দেহ-লাওকেইটা কাটি পেলালে৷ কটা মাত্ৰকে ধুপ ধুপ্ কৰে ৰাক্ষসবোৰ পৰি মৰিল৷ ইফালেও ৰজাৰ আগতে আলতী নিজৰ ৰাক্ষসী ৰূপ ধৰি ধুপুৰকৰে পৰি মৰি থাকিল৷

ইয়াৰ পিচত এলাগীৰ কোঁৱৰক বাপেকে উঠি-ৰজা পাতি নিজে বহি-ৰজা হৈ সুখেৰে থাকিল৷

*****

দুই ৰাজপুত্ৰ

ককা-দেউতা৷ -“বোপাই ঔ,কাইলৈ মই তীৰ্থলৈ যাবলৈ থিৰ কৰিছোঁ৷ বৰ বুঢ়া হৈ আহিছোঁ,আৰু নো কিমান দিন জীয়াই থাকিম৷ এতেকেকিছুমান দিন আৰু তই সাধু শুনিবলৈ নাপা৷ ঈশ্বৰে ভালে-কুশলে ওভোটাই আনিলে আকৌ এইদৰে সাধু শুনিবলৈ পাবি;নহলে নাই৷ ”

নাতি-লৰাই ককাকৰ কথা শুনি বেজাৰ কৰি ক’লে-“ককা-দেউতা,ঈশ্বৰে নিশ্চয় তোমাক ভালে-কুশলে আনি আকৌ আমাক দিব৷ মই ঈশ্বৰৰ চৰণত তোমাৰ ভালৰ অৰ্থে নিতৌ প্ৰাৰ্থনা কৰি থাকিম৷ আজি কোৱাঁ ককা-দেউতা তোমাৰ শেষ সাধুটো৷ ”

ককাকে উত্তৰ দিলে-“মোক চুমা এটা দে,আৰু শুন”-

এক ৰজাৰ দুজনী ঘৈণীয়েক আছিল৷ বৰজনীৰ দুটা ল’ৰা৷ সৰুজনীৰ ল’ৰা-ছোৱালী একো নাছিল৷ ল’ৰা দুটা ওপজাৰ কিছু দিনৰ পিছতে বৰ কুঁৱৰী মৰিলত সিহঁতক ডাঙৰ-দীঘল কৰাৰ ভাৰ সৰু কুঁৱৰীৰ গাত পৰিল৷ সৰু কুঁৱৰীয়ে ল’ৰা দুটাক তুলি-তালি ডাঙৰ-দীঘল কৰিছিল যদিও,পেটে সমন্বিতে সিহঁতক তেওঁ দেখিব নোৱাৰিছিল;সেইদেখি সদায় সিহঁতৰ দায়-জগৰৰ কথা বাপেকক লগাই আছিল৷

এদিন ৰজাই পহু মাৰিবলৈ গ’ল৷ ল’ৰা দুটিয়ে সেই কথা শুনি “দেউতাই পহু মাৰিবলৈ গৈছে,খাম ঔ খাম”বুলি দেও দি নাচি ফুৰিছিল৷ কিন্তু দুৰ্কপালৰ গুণে ৰজাই সেইদিনা এটাও পহু মাৰিব নোৱাৰিলে৷ ৰজাই উভতি আহি সেই কথা ঘৈণীয়েকৰ আগত ক’লত,ঘৈণীয়েকে ক’লে “নেপাব তো আপোনাৰ যিহে খকুৱা ল’ৰা,আপুনি যোৱাৰেপৰা সিহঁতে ‘খাম ঔ!খাম ঔ!’কৰি আছে! এনেকুৱা আপদীয়া ল’ৰাই খেদাই দিয়া হে উচিত৷ ”পহু নেপাই আৰু ওৰেদিনটোৰ পৰিশ্ৰমৰ ভাগৰত ৰজাৰ মনটো বেয়া লাগি আছিল;সেইবাবে অনেক বেয়া-বেয়িকৈ ঘৈণীয়েকে ল’ৰা দুটাৰ বিৰুদ্ধে লগালত ৰজাই খপ্ কৰে ক’লে, “দিম কাইলৈ সিহঁতক খেদাই৷ ”বাপেকৰ মুখৰ এই কথাষাৰ সৰু ল’ৰাটিয়ে কেনেবাকৈ শুনি তাৰ মনত বৰ বিৰক্‌তি লাগিল৷ সি ৰাতিয়েই তাৰ ককায়েকক ক’লে, “ককাইদেউ,দেউতাই মাহীৰ কথা শুনি কাইলৈ আমাক ঘৰৰপৰা খেদাই দিব খুজিছে৷ আমি যেন ইয়াত কি কেলেহুৱা চপনীয়া হে৷ মই কওঁ,আমি ইয়াত আৰু থকাটো উচিত নহয়;আমাক খেদোৱাৰ আগতেই আমি গুচি যাওঁগৈ আহাঁ৷ ”ভায়েকৰ কথাতে ককায়েকে হয় দিলত দুয়ো সেই ৰাতিয়েই পলাই গুচি যোৱাকে থিৰ কৰি,ঘোৰাশালৰপৰা দুটা ঘোৰা লৈ আৰু হাতত দুখন তৰোৱাল লৈ ওলাই গ’ল৷

সিহঁতে গৈ থাকোঁতে গৈ থাকোঁতে এঠাইত ৰাতি পুৱাল৷ ভায়েক ককায়েকক ক’লে, “ককাইদেউ,মোৰ বৰ পিয়াহ লাগিছে,ইয়াত কৰবাত পানী পায় নে চোৱাঁচোন৷ পিয়াহত মোৰ অন্তেকণ্ঠে শুকাই নিছে;এটোপা পানী নাখালে মই আৰু যাবই নোৱাৰোঁ৷ ”ককায়েক গছ এজোপাৰ ওপৰত উঠি চাৰিওফালে চাই অলপ দূৰৈত এখন নৈ দেখা পালে৷ তেতিয়া সি গছৰপৰা নামি আহি,ভায়েকক তাতে থাকিবলৈ কৈ পানী আনিবলৈ গ’ল৷

ককায়েকে গৈ নৈৰ কাষ পাওঁতেই দেখিলে যে বাটতে শুকুলী হাতী এজনী শুই আছে৷ সি হাতীজনীক ক’লে, “হেৰ উঠ!মোক বাট এৰি দে!মোৰ ভাইটিৰ বৰ পিয়াহ লাগিছে,বেগতে মই পানী এটোপা আনি তাক খাবলৈ দিওঁ৷ ”শুকুলী হাতীজনীয়ে উত্তৰ দিলে, “কত বাটৰুৱা মানুহ মোৰ ওপৰেদিয়েই ডেই গৈছে,তুমিও যোৱাঁ,তুমি নো গ’লে কি হ’ল?মই উঠিব নোৱাৰোঁ,মোৰ বৰ ভাগৰ লাগিছে দেখি শুই আছোঁ৷ ”হাতীৰ কথা শুনি ৰজাৰ বৰটো ল’ৰাই আগ-গুৰি নাভাবি হাতীজনী ডেই যাবলৈ বুলি তাইৰ পিঠিত ভৰি দিলতে হাতীজনীয়ে তাক পিঠিত লৈ থিয় হ’ল আৰু লৰি যাবলৈ ধৰিলে৷ বৰ কোঁৱৰে তাক পিঠিৰপৰা নমাই দিবলৈ হাতীজনীক ক’লে হে ক’লে,তথাপি হাতীয়ে ননমাই তাক লৈ গুচি গ’ল৷

সেই দেশৰ ৰজাজন দুদিনমানৰ আগেয়েই হঠাৎ ঢুকাইছিল৷ ৰজা অপুত্ৰক আছিল দেখি ৰাজপাটত বহিবলৈ কোনো নথকা বাবে পাত্ৰ-মন্ত্ৰী সভাসদসকলে ভাল চাই ৰজাৰ ল’ৰা এজন বিচৰাই চাৰিওফালে মানুহ পঠিয়াইছিল৷ ৰজাৰ শুকুলী হাতীয়েও ৰজাৰ ল’ৰা বিচাৰি আহি সেইদৰে বাটতে পৰি আছিল৷ সেইদেখি তাই এই সৰ্ব্ব-সুলক্ষণীয়া ৰজাৰ ল’ৰাটি দেখি পিঠিত তুলি লৈ গুচি গ’ল৷

বৰকোঁৱৰে যেতিয়া দেখিলে যে হাতীজনীয়ে তাৰ কাকূতি-মিনতি একোলৈকে কাণ নিদি তাক লৈ গৈছে,নিৰুপায় হৈ তাৰ গাৰ চেলেং কাপোৰখন ডোখৰ ডোখৰকৈ ফালি তাৰে একোডোখৰ বাটে বাটে পেলাই যাবলৈ ধৰিলে,যাতে তাৰ ভায়েকে সেই চিনে চিনে গৈ তাৰ ওচৰ ওলাবগৈ পাৰে৷

শুকুলী হাতীয়ে বৰকোঁৱৰক লৈ গৈ ৰাজপাটত তুলি দিলত পাত্ৰ-মন্ত্ৰীসকলে তাক ৰজা পাতি সেৱা কৰিলে৷

ইফালে ভায়েকে বাট চাই চাই ককায়েকক নেদেখি ঘোৰাত উঠি বিচাৰি আগবাঢ়ি আহি নৈ পালেহি৷ নৈতে সি পানী খাই পিয়াহ গুচাই লৈ ককায়েকৰ চেলেঙৰ খুটুৰাবোৰ দেখি সেই চিনে চিনে গৈ ৰজাৰ নগৰ পালেগৈ৷ সি নগৰ সোমালতে ৰজাৰ চহিচে তাক ঘোৰা-চোৰ বুলি ধৰি ঘোৰাটো কাঢ়ি লৈ,তাক মাৰি-কিলাই খেদাই দিলে৷ সৰু কোঁৱৰে কান্দি-কাটি এজনী মালিনীৰ ঘৰত আশ্ৰয় ললেগৈ৷ মালিনীৰ তালৈ মৰম লাগি তাই খুৱাই-বুৱাই তাক ৰাখিলে৷

ইয়াৰ দিনচেৰেকৰ পিছত,সৰু কোঁৱৰে বাটত ফুৰোঁতে বামুণৰ গৰখীয়া ল’ৰা এটাই গধূলি অকলৈ গৰু লৈ অহা দেখি,হাতৰ লাখুটি ডালেৰে টাঙোন মাৰি গৰখীয়া ল’ৰাটো মাৰি গৰখীয়াৰ কাণৰ কেৰুজোৰ আৰু গাৰ কাপোৰখন সোলোকাই লৈ নিজে পিন্ধি গৰু লৈ বামুণৰ ঘৰত ওলালহি৷ গধূলি মুনি-চুনি বেলিকা সি বামুণৰ ঘৰৰ আগচোতাল পাই মাত লগালে, “আই, মোৰ জ্বৰ উঠিছে,গৰু কেইটা চাওক,মই শুই থাকোঁ৷ ”এইবুলি সি ঘৰৰ চুকতে সোমাই শুই থাকিল৷ বামুণ-বামুণীয়ে খাই-বৈ শুলত ৰাতি উঠি সি বামুণৰ ঘৰত ক’ত কি কি বস্তু আছিল সোপাকে চাই ল’লে৷ সেইদেখি বামুণ-বামুণীয়ে তাক যিহকে আগৰ নিজৰ গৰখীয়া ভাবি যি বস্তুকে আনিবলৈ কয়,যিহকে কৰিবলৈ কয়,তাকে সি আনিব আৰু তাকে কৰিব পৰা হ’ল৷ সি যিটো বস্তু আনিব নোৱাৰিছিল,সেইটো সি বৰ জ্বৰৰ তাপত পাহৰিলো বুলি কৈ গা সাৰিছিল;আৰু হোজা বামুণীয়ে সেইদেখি তাক একো সন্দেহ নকৰিছিল৷

এদিন সি নৈত তাৰ গাটো ভালকৈ ঘঁহি-পিহি ধুবলৈ বুলি বামুণীক খুজি খাৰণী এটোপা লৈ গা ধুই আছিল;এনেতে ওচৰতে ৰজাৰ ঘাটত ৰজাৰ ভনীয়েকেও গা ধোৱক৷ সৰু কোঁৱৰে খাৰণী ঘঁহি নৈত গা ধুলত তাৰ গাটোৰ মলি গুচি বৰণ কেঁচা-সোণৰ বৰণ যেন হ’ল৷ ৰজাৰ ভনীয়েকে তাক তেনেকুৱা দেখি ৰজাৰ কোঁৱৰ বুলি চিনি পাই,পানীত বুৰ মাৰি আহি তাৰ কাণৰ কেৰুজোৰ চুৰ কৰি লৈ গ’ল,আৰু নিজৰ মনতে তাক স্বামী বুলি বৰিলে৷

ইয়াৰ পিছত গৰখীয়া সৰু কোঁৱৰ ঘৰলৈ আহিলত,বামুণীয়ে তাৰ “কেৰুজোৰ কলৈ গ’ল”বুলি তাক সুধিলত,সি “পানীত পৰি হেৰাল”বুলি কলে৷ কিছুমান দিনৰ মূৰত ৰজাই ভনীয়েকৰ সয়ম্বৰ পাতিলে৷ বামুণে গৰখীয়াক ক’লে, “হেৰ আজি ৰজাৰ ভণীয়েকৰ সয়ম্বৰ,আহচোন আমিও চাবলৈ যাওঁহঁক৷ ” এইবুলি বামুণ গৰখীয়াৰে সৈতে সেই সয়ম্বৰলৈ গ’ল৷ ৰজাৰ ভনীয়েকে সয়ম্বৰ সভালৈ আহিয়েই বামুণৰ গৰখীয়াক দেখি সেই তেওঁ গা ধোঁওতে দেখা ল’ৰাটোৱেই বুলি চিনি পাই তাৰ ডিঙিত মালা দিলে৷

দেশ-বিদেশৰ পৰা অহা আনবোৰ ৰাজকোঁৱৰে ৰজাৰ ভনীয়েকৰ পৰা মালা পাবলৈ আশা কৰি মুৰ দোঁৱাই থাকোঁতেই গ’ল৷ ৰজাৰ ভনীয়েকে গৰখীয়াৰ মূৰত মালা দি গৰখীয়াক স্বামী বৰা দেখি সকলোৱে লাজত তললৈ মূৰ কৰি ৰ’ল৷ আৰু ৰজাই বৰকৈ অপমান পাই ভনীয়েকক খেদাই দিলে৷

গৰখীয়া ল’ৰা ঘৈণীয়েকেৰে সৈতে হাবিৰ ফালে গুচি গৈ হাবিত ঘৰ এটা সাজি থাকিল৷ ইফালে ককায়েক ৰজাই ভায়েকৰ শোকত পাটীৰপৰা উঠিবই নোৱাৰা হ’ল৷ তেওঁৰ ভায়েকটি অৰ্থাৎ সৰু কোঁৱৰ দেখিবলৈ হৰিণা পহুটি যেন আছিল৷ আৰু ভনীয়েক অৰ্থাৎ তেওঁ যিজন ৰজাৰ ৰাজপাটত বহি ৰজা হৈছিল সেই ৰজাৰ জীয়েকেও(যাক গৰখীয়াই লৈ গ’ল)দেখিবলৈ এজনী হৰিণা পহু যেন আছিল৷ সেইদেখি তেওঁ এহাল হৰিণা পহু চাই থাকি মন জুৰাবলৈ ইচ্ছা কৰি পহু এহাল ধৰি আনিবলৈ হাবিলৈ মানুহ পঠিয়ালে৷ সেই মানুহৰে এজোৰা এদিন সৰু কোঁৱৰ তেওঁৰ ঘৈণীয়েকেৰে সৈতে থকা হাবিত ওলালগৈ৷ তেওঁলোক ক’ৰ মানুহ কিয় হাবিলৈ আহিছে বুলি সৰু কোঁৱৰে পহু বিচৰা মানুহজোৰাক সুধিলত সিহঁতে ক’লে যে আমাৰ ৰজাৰ বৰ নৰীয়া৷ সেইদেখি তেওঁ হৰিণাপহু চাবৰ মন কৰি এহাল হৰিণাপহু বিচাৰি লৈ যাবলৈ আমাক হাবিলৈ পঠিয়াইছে৷ সৰুকোঁৱৰৰ ঘৈণীয়েকে তেওঁৰ গিৰিয়েকৰ পৰা ককায়েক-ভায়েকৰ আতিগুৰি আৰু পিছৰ সকলো বৃত্তান্ত শুনি থৈছিল৷ সেইদেখি তেওঁ ৰজাকে গিৰিয়েকৰ সেই হেৰোৱা ককায়েক বুলি বুজিছিল৷ এতিয়া সুবিধা বুজি তেওঁ সেই মানুহজোৰাক ক’লে যে “তোমালোক কাইলৈ পুৱাই ইয়ালৈ আহিবা,আমাৰ এহালি হৰিণাপহু আছে,আমি তাকে দিম৷ ” এই কথা শুনি মানুহজোৰা উভতি গ’ল৷ ৰাতি পুৱালত মানুহজোৰাই আহি তেওঁলোকক হৰিণাপহু খুজিলত,তেওঁ সিহঁতক কলে, “তোমালোক আগ বাঢ়া আমি এতিয়া তোমালোকৰ পিছে পিছে হৰিণাপহু লৈ যাব লাগিছোঁ৷ ”

সৰুকোঁৱৰৰ ঘৈণীয়েকে বেশচন কৰি,আৰু গিৰিয়েকক মূৰে গায়ে কাপোৰ দি ঢাকি লৈ ৰজাৰ ঘৰ ওলালগৈ৷ তেওঁ গৈয়েই ৰজাৰ ওচৰ পাই ৰজাক ক’লে, “মই হৰিণাপহু আনিছোঁ,এটা ঘৰৰ ভিতৰত এখন আঁৰ-কাপোৰ তৰাই দিয়ক আৰু ওচৰতে এটা চাকি লগোৱাই দিয়ক৷ মই আঁৰ-কাপোৰৰ ভিতৰত আষাৰচেৰেক কথা কৈ স্বৰ্গদেৱৰ আগত পহু উলিয়াই দিম৷ ” এইবুলি ক’লত ৰজাই সেইদৰেই দিহা কৰাই দিয়ালে৷ ইয়াৰ পিছত সৰু কোঁৱৰৰ ঘৈণীয়েকে আঁৰ-কাপোৰৰ ভিতৰত সোমাই চাকিটোক সম্বোধন কৰি কবলৈ ধৰিলে-

“শুনিছা বন্তি!-আই আছিল পাটমাদৈ,বোপাই আছিল ৰজা!

পাটৰ কাপোৰ ঘিণত নিপিন্ধিলোঁ,এতিয়া হঁলোহি প্ৰজা৷ ৷

এক এনেকৈ কুটীল মাহীয়ে এনেকৈ দিলে খেদি৷

এক এনেকৈ ৰাতিয়েই হালিয়ে ঘোৰাত আহিলো উঠি৷ ৷

এক এনেকৈ বাটত আহোঁতে ভাইৰ পিয়াহ লাগিলে৷

পানী বিচাৰি আহোঁতে ককাইক ভুৱা দি শুকুলী নিলে৷ ৷

এক এনেকৈ ওৰে বাটটোৱে ককায়ে চেলেং ফালে৷

এক এনেকৈ চিনে চিনে আহি ভায়েকে ওচৰ পালে৷ ৷

এক এনেকৈ ঘোৰা-চহিচে ঘোৰা-চোৰ বুলি ধৰি৷

এক এনেকৈ মাৰিকিলাই ঘোৰাটো ললে কাঢ়ি৷ ৷

এক এনেকৈ বামুণৰ ঘৰত গৰুৰ গৰখীয়া হ’লা৷

এক এনেকৈ সয়ম্বৰ পাই ডিঙিত পালে মালা৷ ৷

এক এনেকৈ হৰিণা বুলি টেকেলাই আনিছে ধৰি৷ ৷ ”

সৰু কোঁৱৰৰ ঘৈণীয়েকে বিনাই বিনাই এইখিনি গালতে ৰজাই একে চাবেই উঠি আঁৰ-কাপোৰৰ ভিতৰত সোমাল আৰু ভায়েকক দেখি চিনি পাই ডিঙিত গবা মাৰি ধৰিলে৷ ভনীয়েককো ৰজাই চিনি পাই ডিঙিত ধৰি হুক হুককৰে কান্দিবলৈ ধৰিলে৷ তেতিয়াই ৰজাৰ নৰীয়া ভাল হ’ল৷ ৰজাই তেতিয়া নগৰত ঢোল পিটি শুনাই দিলে যে আজিৰপৰা কোনো মানুহে বিদেশী মানুহক ৰজাৰ ওচৰলৈ ননাকৈ নামাৰিব নিকিলাব৷ ভায়েকক কিলাই যি চহিচটোৱে ঘোৰাটো কাঢ়ি লৈ গৈছিল তাক ধৰাই আনি চামতাৰে কোবাবলৈ আজ্ঞা দিলে৷ আৰু ভায়েকক উঠি ৰজা পাতি তেওঁ বহি-ৰজা হ’ল৷ ভণীয়েককো বৰ মৰম কৰি নিজৰ দোষ ক্ষমা মাগিলে৷

ইয়াৰ পিছত দুই ভায়েকে বাপেকৰে সৈতে দেখা কৰিবলৈ বাপেকৰ ৰাজ্যলৈ গ’ল৷ পুতেকহঁত ৰজা হৈ মহাপয়োভৰেৰে আহিছে শুনি বাপেকে বৰ ৰং পাই সিহঁতক সাদৰি সাদৰি নি ঘৰত সুমালে৷ মাহীয়েকেও বাহিৰে দেখুৱাই সিহঁতক তেতিয়া মৰম কৰিবলৈ ধৰিলে৷

গধূলি ৰজাই পুতেকহঁতেৰে সৈতে ভাত খাবলৈ বহিল৷ কিন্তু বৰটো ল’ৰাই বুজিছিল,যে যদিও মাহীয়েকে তেওঁলোকক মুখেৰে মৰম কৰি আদৰ দেখুৱাইছে,আচলতে মাহীয়েকৰ বুকুত সাঁতকুৰা জুই জ্বলিছে৷ গতিকে মাহীয়েকে তেওঁলোকৰ অনিষ্ট কৰিবলৈ খুব যত্ন কৰিব৷ সেইদেখি ককায়েকে ভাত খাবলৈ যোৱাৰ আগতে ভায়েকক মনে মনে ক’লে, “মই নকলে তুমি ভাতৰ গৰাহ মুখত নুতুলিবা৷ ”ভাতৰ পাতত দুই ভায়েকে হাত দি বহি থকা দেখি বাপেকে তেওঁলোকক সুধিলে, “কি হ’ল?ভাত নাখাৱহঁক কিয়?”বৰ কোঁৱৰে ক’লে, “দেউতা আমি ভাত খাব নোৱাৰো,ভাতত বিহ দিয়া আছে৷ ”ৰজাই সেইটো ভয় মিছা বুলি উৰাই দিলত,ককায়েকে তাৰে এগৰাহ ভাত ওচৰতে থকা মেকুৰীজনীক খাবলৈ দিলত,মেকুৰীজনীয়ে ভাত গৰাহ খাই থিতাতে মৰি থাকিল৷ বাপেকে তেতিয়া কুঁৱৰীক কাটিবলৈ হুকুম দিলে৷

ইয়াৰ পিছত কিছুমান দিন বাপেকৰ ৰাজ্যতে দুই কোঁৱৰে মহাসুখে খাই-বৈ থাকি নিজৰ ৰাজ্যলৈ উভতি আহি ৰাজ্য পালন কৰিবলৈ ধৰিলে৷

*****

About this digital edition

This e-book comes from the online library Wikisource[1]. This multilingual digital library, built by volunteers, is committed to developing a free accessible collection of publications of every kind: novels, poems, magazines, letters...

We distribute our books for free, starting from works not copyrighted or published under a free license. You are free to use our e-books for any purpose (including commercial exploitation), under the terms of the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported[2] license or, at your choice, those of the GNU FDL[3].

Wikisource is constantly looking for new members. During the realization of this book, it's possible that we made some errors. You can report them at this page[4].

↑ http://wikisource.org

↑ http://www.creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0

↑ http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html

↑ http://wikisource.org/wiki/Wikisource:Scriptorium